Навукоўцы з Оксфардскага ўніверсітэта мяркуюць, што ім удалося істотна наблізіцца да разумення таго, чаму пераважная большасць насельніцтва планеты аддае перавагу правай руцэ. 

Фота: Elva Etienne / Getty Images

Даследчыкі прыйшлі да высновы, што гэтая асаблівасць сфармавалася пад уплывам двух найважнейшых этапаў чалавечай эвалюцыі: пераходу да вертыкальнай хады і паступовага павелічэння аб’ёму галаўнога мозгу.

Навукоўцы адзначаюць, што прыкладна 10—12% насельніцтва Зямлі нараджаюцца леўшунамі, і гэтая прапорцыя амаль не змяняецца ў розных народах і культурах. Доўгі час даследчыкі не маглі зразумець, чаму эвалюцыя прывяла менавіта да такой няроўнасці паміж правай і левай рукой.

Каб разабрацца ў гэтым, міжнародная група даследчыкаў прааналізавала даныя пра 2025 асобін з 41 віду малпаў і чалавекападобных прыматаў. З падрабязнасцямі даследавання, апублікаванага ў часопісе PLOS Biology, знаёміць Daily Mail.

У ходзе працы даследчыкі правяралі ўплыў самых розных фактараў: ад рацыёну харчавання і асяроддзя пражывання да выкарыстання прылад працы, сацыяльнай структуры груп, масы цела і спосабу перамяшчэння. Першапачатковы аналіз паказаў, што людзі выразна выбіваюцца з агульных біялагічных заканамернасцяў, характэрных для іншых прыматаў.

Чалавек выглядаў амаль выключэннем з эвалюцыйнага правіла, пакуль навукоўцы не дадалі ў мадэль два дадатковыя параметры — аб’ём мозгу і прапорцыі канцавін, якія адлюстроўваюць здольнасць да хаджэння на дзвюх нагах. Як толькі гэтыя звесткі былі ўлічаныя, асаблівы статус чалавека фактычна знік: стала відавочна, што чалавечая праварукасць цесна звязаная з фізічным і неўралагічным развіццём віду.

Гэтая мадэль дазволіла зазірнуць і ў далёкае мінулае, рэканструяваўшы магчымыя паводзіны нашых вымерлых продкаў. Высветлілася, што раннія віды, такія як ардыпітэкі (Ardipithecus) і аўстралапітэкі, яшчэ не мелі выразнай схільнасці да выкарыстання адной рукі — іх перавагі былі адносна слабымі, падобна таму, як гэта назіраецца ў сучасных шымпанзэ ці гарыл.

Аднак з’яўленне Homo erectus (чалавека прамахадзячага) і неандэртальцаў стала важным этапам у гэтай гісторыі: менавіта ў гэты перыяд праварукасць пачала выяўляцца значна мацней і паступова замацоўвацца як дамінантная рыса.

Адзіным прыкметным выключэннем у гэтым эвалюцыйным ланцужку стаў «хобіт» з Інданезіі — Homo floresiensis. Паводле даследчыкаў, з-за адносна невялікага мозгу і спецыфічнага спосабу перамяшчэння, які сумяшчаў хаду з лазаннем па дрэвах, гэты від захаваў значна слабейшую схільнасць да дамінавання правай рукі.

Выніковая тэорыя оксфардскіх навукоўцаў малюе двухэтапную гісторыю развіцця чалавечай праварукасці. На першым этапе вертыкальная хада вызваліла верхнія канцавіны ад неабходнасці падтрымліваць цела пры руху.

Гэта адкрыла прастору для маніпуляцый з прадметамі, выкарыстання інструментаў, жэстыкуляцыі і развіцця тонкай маторыкі. Менавіта тады спецыялізацыя адной з рук магла пачаць даваць эвалюцыйную перавагу, робячы дзеянні дакладнымі, хуткімі і эфектыўнымі.

На другім этапе ключавую ролю, магчыма, адыграла развіццё мозгу. Па меры павелічэння яго аб’ёму і рэарганізацыі кары пачала ўзмацняцца спецыялізацыя паўшар’яў. Паводле даследчыкаў, гэта магло павысіць эфектыўнасць апрацоўкі інфармацыі і кіравання складанымі рухамі.

У выніку праварукасць, імаверна, паступова замацавалася як адна з фундаментальных асаблівасцяў чалавечага віду — у цеснай сувязі з развіццём буйнога мозгу і выпрастанага цела.

Усе навіны →