• Edukacja klimatyczna musi wyjść poza pojedyncze przedmioty. Powinna rozwijać kompetencje potrzebne do rozumienia zmian klimatycznych, technologicznych i gospodarczych w całym systemie edukacji.
• Kluczowe są kompetencje przyszłości, a nie przygotowanie do jednego zawodu. Krytyczne myślenie, weryfikowanie informacji, ciekawość świata, kompetencje techniczne i gotowość do uczenia się przez całe życie mają pozwolić lepiej reagować na szybko zmieniający się rynek pracy.
• Potrzebna jest współpraca całego systemu. Szkoły i uczelnie nie poradzą sobie same - w kształtowanie kompetencji powinni być zaangażowani nauczyciele, państwo, samorządy, biznes, nauka i organizacje społeczne.
• Debata "Edukacja klimatyczna i nowe kompetencje dla gospodarki transformacji" odbyła się podczas wydarzenia Business Precop w Katowicach.

Podczas debaty wskazywano na zmiany, jakie w ostatnich latach zachodzą w podejściu do edukacji klimatycznej w Polsce. Zwracano uwagę, że przestaje być ona traktowana wyłącznie jako element pojedynczych przedmiotów, a coraz częściej postrzegana jest jako obszar kształtowania kompetencji potrzebnych do funkcjonowania w zmieniającym się świecie. Jak przypomniano, w 2021 r. treści związane z klimatem były obecne głównie jako pojedyncze elementy lekcji biologii czy godzin wychowawczych, a działania nauczycieli i organizacji społecznych miały w dużej mierze charakter oddolny.

W 2022 r. powstał Okrągły Stół dla Edukacji Klimatycznej, w ramach którego wypracowano ponad 30 rekomendacji dotyczących m.in. podstawy programowej, przygotowania nauczycieli, warunków funkcjonowania szkół i zaangażowania rodziców. W kolejnych latach podejmowano również działania związane z rozwijaniem kompetencji nauczycieli i wprowadzaniem treści dotyczących klimatu do edukacji.

Jednocześnie wskazywano na istotną lukę między rosnącym znaczeniem edukacji klimatycznej a przygotowaniem nauczycieli do jej prowadzenia. Przywołane podczas debaty dane pokazały, że choć 95 proc. nauczycieli uznaje edukację klimatyczną za ważną, tylko 40 proc. czuje się pewnie, ucząc o klimacie, a 70 proc. uważa, że treści dotyczących klimatu w szkołach jest zbyt mało.

Edukacja klimatyczna to nie tylko wiedza, ale przede wszystkim kompetencje, które powinny być kształtowane przez cały system – szkoły, uczelnie, biznes, samorządy i administrację publiczną.

Marcin Popkiewicz, analityk megatrendów, dziennikarz i członek Rady Klimatycznej wskazał, że głównym celem edukacji powinno być podnoszenie kompetencji decydentów politycznych i biznesowych, którzy obecnie często nie rozumieją podstawowych zagadnień energetycznych i klimatycznych.

- Moim głównym targetem jako edukatora są decydenci różnej maści: politycy, management w biznesie, samorządowcy, dziennikarze, ludzie opiniotwórczy. Tam są, niestety, ciemności egipskie. Na najwyższym poziomie politycy nie odróżniają kilowatów od kilowatogodzin. Nie wiedzą, co budujemy - nie rozumieją podstaw. W samorządach to dramat - powiedział Marcin Popkiewicz.

Jak dodał, politycy nie muszą być specjalistami w dziedzinie technologii energetycznych - nie muszą znać szczegółów technicznych ani posiadać eksperckiej wiedzy w tym zakresie. Każdy ma inne priorytety i specjalizuje się w określonych obszarach. W niektórych krajach funkcjonują natomiast wyspecjalizowane instytucje, które kompleksowo zajmują się transformacją energetyczną i zapewniają decydentom odpowiednie zaplecze eksperckie.

- Kto w Polsce ogarnia transformację energetyczną? Nikt nie ogarnia, kurczak biega bez głowy. Kompetencje są rozproszone. Niektórym się dobrze łowi ryby w mętnej wodzie. To nie jest przypadek, że nikt tego ekspercko nie ogarnia – ma to swoje plusy. Widzę to, pracując w ministerstwach, organizacjach, chodząc na spotkania. To jest systemowe - zaznaczył.

Popkiewicz zwrócił uwagę, że sposób przygotowania ludzi do funkcjonowania w gospodarce musi uwzględniać szybkie tempo zmian technologicznych.

- Popełniamy błędy, gdy nadchodzi wielka fala zmian technologicznych. Dlaczego o tym mówię? Bo od tego zależy, jak kształcimy ludzi i do czego ich przygotowujemy. Powinniśmy przygotować ludzi na olbrzymie tempo zmian. Muszą myśleć krytycznie, uczyć się, rozwijać i budować nowe kompetencje. To musi być w DNA - ocenił Marcin Popkiewicz.

Jak wskazywał, jeśli tych kompetencji zabraknie, Polska może nie nadążać za pojawiającymi się technologiami, zamiast uczestniczyć w ich tworzeniu i rozwijać własne kompetencje.

- Jeśli tego nie będziemy mieli, po roku pojawią się nowe technologie, a my za nimi nie nadążymy. Jako kraj będziemy kupować technologie i know-how. Z punktu widzenia polskiej gospodarki, suwerenności energetycznej, bezpieczeństwa i udziału w łańcuchu wartości ponosimy tego konsekwencje - wskazał.

W nieco innym tonie wypowiada się Robert Tomanek, profesor UE w Katowicach, ekspert ds. ESG i dekarbonizacji logistyki w Ecogreen.

- Nie generalizujmy. Pracowałem dziesięć miesięcy w Ministerstwie Rozwoju. To była dla mnie czarna magia. Była sfera polityków i wiceministrów, którzy byli przygotowywani do wystąpień. Czasem niektórzy wydawali się odporni na wiedzę, ale byli trzymani w ryzach, po części przez prawników - zaznaczył.

Dodał, że w środowisku akademickim też nie jest idealnie. Często z tego środowiska pochodzą skrzywione sądy. Jego zdaniem całe społeczeństwo musi podnosić poziom wiedzy, żeby umieć odsiewać opinie nieoparte na faktach. Powinniśmy kształcić te kompetencje na poziomie szkoły i uczelni. 

- Co powinien robić rząd? Powinna być polityka rozwoju kompetencji, finansowania edukacji, szkolnictwa wyższego, badań i zwiększania roli badań - wskazał Robert Tomanek. - Biznes też nie jest idealny. Jak byłem młody, myślałem, że sektor publiczny to Sodoma i Gomora, a biznes prywatny jest super. Okazuje się inaczej - dodał.

- Nie znam odpowiedzi, kto i w jakim zakresie powinien to kształtować, ale powinna obowiązywać maksyma: wszystkie ręce na pokład, mieć oczy i uszy szeroko otwarte, próbować kształtować młodzież w duchu szerokiej dyskusji, żeby nie przyjmowała prawd z internetu czy AI jako prawd obowiązujących na zawsze - ocenił Tomanek.

W dyskusji pojawił się również wątek przygotowania młodych ludzi do zmieniającego się rynku pracy. Uczestnicy zwracali uwagę, że edukacja nie powinna skupiać się wyłącznie na przygotowaniu do jednego, konkretnego zawodu, ale rozwijać kompetencje pozwalające dostosowywać się do zmian.

Zdaniem burmistrz Strumienia Anny Grygierek nie możemy teraz projektować kierunków studiów na pięć czy trzy lata, a potem dokładać do tego studiów podyplomowych. Powinniśmy stawiać na kompetencje bazowe: ciekawość świata, nieufanie temu, co do nas dociera, szukanie odpowiedzi i weryfikowanie informacji. Zwłaszcza, że czas zmiany kompetencji się skraca. 

- Analizując badania dotyczące tego, jakie kierunki wybiera młodzież, widzimy, że najczęściej wybierane są te postrzegane jako pewne i dające dobre perspektywy finansowe. Mało osób decyduje się na studia inżynierskie, związane z zarządzaniem siecią wodociągową czy sanitarną, budownictwem, energetyką czy elektryką. To są kompetencje niezbędne do funkcjonowania w świecie. Branże muszą rozwijać się właśnie w tych obszarach - powiedziała Anna Grygierek.

- To nie jest tylko kwestia liceum czy technikum, ale kształtowania narzędzi na przyszłość. Jeśli ktoś zna matematykę, fizykę i chemię, łatwiej mu się przestawić, poduczyć i odnaleźć w zmieniającej się rzeczywistości - dodała.

Do kwestii kształtowania programów edukacyjnych odniosła się Agnieszka Oleksyn-Wajda, dyrektorka Instytutu Zrównoważonego Rozwoju i Środowiska Uczelni Łazarskiego oraz ekspertka UN Global Compact Network Poland. Zwróciła uwagę m.in. na problem niestabilności prawa.

- Zaprojektowałam program studiów podyplomowych MBA ESG. Zbierałam tematy, cegiełki, układając dwuletni program. Przy drugiej edycji zadziałał Omnibus, deregulacja prawa. Proszę sobie wyobrazić tę pracę. Ogrom pracy wielu specjalistów nad programem. Ludzie na programie. Omnibus zostaje ogłoszony. Jakie emocje temu towarzyszą? Ogromne. Jaka motywacja ma być u ludzi, którzy mają skończyć program i przenieść to na biznesy, gdy mamy niestabilność prawa? - skomentowała Agnieszka Oleksyn-Wajda.

Jej zdaniem w kształtowanie programów powinni być zaangażowani przedstawiciele różnych środowisk.

- Uważam, że wszyscy powinni uczestniczyć w kształtowaniu programów, szczególnie w kontekście profesjonalizacji i rozwijania nowych kompetencji. Biznes powinien wskazywać zapotrzebowanie na konkretne zawody, które być może nie mają jeszcze swoich nazw. Naszą rolą jest odpowiedzieć na te potrzeby, a rolą państwa – stworzyć odpowiednie systemowe ramy - dodała.

Trudno dziś dokładnie przewidzieć, jakie zawody i umiejętności będą potrzebne za 5, 10 czy 20 lat. Dlatego pojawia się pytanie, kto powinien współdecydować o tym, jakie kompetencje rozwijać w systemie edukacji?

Damian Jabłeka, dyrektor Planetarium Śląskiego uważa, że to trudne pytanie. Istnieje obawa, że zawsze będziemy krok za zmieniającym się światem. Świat jest dużym organizmem i złożonym systemem, dlatego określanie strategii i jej budowanie zawsze wiąże się z pewnym opóźnieniem. Jego zdaniem musimy spojrzeć na całość w sposób holistyczny, żeby właściwie odpowiedzieć na to pytanie. Edukacja i szkolnictwo wyższe muszą uwzględniać tę zwłokę i jednocześnie na nią odpowiadać. 

- Firmy mówią: „Możecie iść na studia, ale możecie przyjść do pracy i nauczymy was”. To ryzykowne, bo firmy mogą kształtować postawy pracowników ekonomicznie uzasadnione dla firmy, a nie dla szerszego spojrzenia. Musimy kształcić ludzi wcześniej, młodych, żeby przyjmowali określone postawy i uczyli się krytycznego myślenia. Ta kompetencja jest bardzo ważna - naukowe spojrzenie na świat - podkreślił. 

Jak dodał, Ministerstwo Edukacji Narodowej próbuje odpowiadać na tę potrzebę. Jednym z przykładów jest inicjatywa „Kompas Jutra”, której celem jest odejście od encyklopedycznego i pamięciowego przyswajania wiedzy na rzecz rozwijania praktycznych kompetencji, krytycznego myślenia oraz samodzielności uczniów.

- Brałem udział w przygotowaniu podstawy programowej z astronomii, która wraca do szkół jako przedmiot dodatkowy. Pojawiło się pytanie wśród nauczycieli: kto tego będzie uczył? Dobrze, że wymyśliliśmy, że sprawczość ucznia powinna wzrosnąć. Pytanie tylko, czy nauczyciele będą mieli odpowiednie wsparcie - mówił Damian Jabłeka.

- To idealne narzędzie, żeby uczeń poznał i poczuł moc sprawczości oraz zdobył holistyczną wiedzę z różnych dziedzin. Potrzebujemy programów szeroko patrzących na problem. Reformujemy edukację, żeby tabelki się zgadzały. Czy to się uda wprowadzić? Czy znajdziemy early adopterów, nauczycieli, którzy wejdą w reformę z pełną mocą i pociągną ją dalej? Życzmy sobie, żeby tak było, bo potrzeby są - ocenił.

Jego zdaniem jedną z najważniejszych kompetencji, które szkoła powinna rozwijać, jest gotowość do uczenia się przez całe życie.

- Tego powinniśmy nauczyć dzieci w szkołach - zaznaczył.