Аднаўленне высахлага Аральскага мора не абавязкова павінна азначаць толькі гіганцкія выдаткі. Новае даследаванне паказвае, што паўторнае напаўненне вадаёма можа прадухіліць значныя выкіды парніковых газаў і стварыць магчымасці для прыцягнення шматмільярднага фінансавання з рынку вугляродных крэдытаў.

Іржавы карабель на высахлым дне Аральскага мора каля Муйнака, Узбекістан. Фота: AP / Ebrahim Noroozi

Высыханне Аральскага мора лічыцца адной з найбуйнейшых экалагічных катастроф на планеце. Гэтае возера, якое калісьці было чацвёртым па велічыні ў свеце, пачало знікаць у 1960‑я пасля таго, як воды рэк Амудар'і і Сырдар'і, што яго жывілі, былі перанакіраваныя на маштабныя ірыгацыйныя праекты.

Да канца 1980‑х гадоў узровень вады знізіўся настолькі, што некалі адзінае Аральскае мора падзялілася на Паўночны і Паўднёвы Арал. Пазней Паўднёвы Арал, які працягваў імкліва скарачацца з-за недахопу прытоку вады з Амудар'і, раздзяліўся на ўсходнюю і заходнюю часткі.

Паўночны Арал, які сілкуецца водамі Сырдар'і, удалося часткова стабілізаваць, у тым ліку дзякуючы пабудаванай у 2005 годзе Кокаральскай плаціне.

Сітуацыя ў паўднёвай частцы значна горшая: большая частка былога дна там агалілася і ператварылася ў саляную пустыню. У цэлым у выніку шматгадовага высыхання ад некалі велізарнай акваторыі Аральскага мора засталася толькі невялікая частка. Аднак наступствы гэтага працэсу не абмяжоўваюцца стратай вады і ператварэннем дна ў пустыню. Аголенае дно стала крыніцай вуглякіслага газу.

Справа ў тым, што азёры і ўнутраныя моры адыгрываюць важную ролю ў глабальным цыкле вугляроду, паколькі на працягу доўгіх перыядаў назапашваюць у сваіх адкладах арганічныя рэчывы, захоўваючы вуглярод, які першапачаткова быў паглынуты з атмасферы раслінамі і водарасцямі.

Аднак, калі такія вадаёмы высыхаюць, іх функцыя захоўвання вугляроду змяняецца на процілеглую: адклады апынаюцца пад уздзеяннем атмасферы, арганічныя рэчывы раскладаюцца, а вуглярод вяртаецца ў паветра ў выглядзе CO^₂.

Новае даследаванне, вынікі якога апублікаваныя ў часопісе Science, паказвае, што адклады, аголеныя ў выніку адступлення мора, з 1960 года выкінулі ў атмасферу 748 мегатон вуглякіслага газу. У той жа час навукоўцы выявілі, што значная колькасць вугляроду ўсё яшчэ застаецца пахаванай пад былым дном возера. Паўторнае затапленне магло б прадухіліць выкід яшчэ 605 мегатон CO₂.

Караблі на пяску, дзе калісьці была вада. Ваколіцы Аральскага мора ля горада Муйнак (Узбекістан). Фота: Kelly Cheng Travel Photography / Getty Images

Даследчык Цэнтра перадавых даследаванняў Бланеса (CEAB-CSIC, Іспанія) і вядучы аўтар працы Рафаэль Марсэ ў прэс-рэлізе, апублікаваным на сайце навуковай установы, тлумачыць:

«Пад Аральскім морам схаваны вугляродны скарб. Калі гэтыя адклады застануцца адкрытымі, вуглярод будзе працягваць выкідвацца ў атмасферу. Калі ж мора зноў напоўніцца вадой, гэты самы вуглярод можа ператварыцца з крыніцы выкідаў у частку кліматычнага рашэння».

Паводле аўтараў, захаванне вугляроду можа мець значную эканамічную каштоўнасць на добраахвотных вугляродных рынках і патэнцыйна прынесці ад $3,6 мільярда да $18 мільярдаў у выглядзе вугляродных крэдытаў, якімі можна гандляваць. Манетызацыя захаванага вугляроду праз такія крэдыты магла б дапамагчы прыцягнуць міжнароднае фінансаванне і зрабіць паўторнае затапленне больш рэалістычным з фінансавага пункту гледжання.

Аўтары ацэньваюць, што інвестыцыі ў памеры каля $9,7 мільярда ў паляпшэнне кіравання воднымі рэсурсамі — павышэнне эфектыўнасці ірыгацыі і аптымізацыю інфраструктуры — маглі б павялічыць прыток вады настолькі, каб аднавіць каля 50% плошчы паверхні возера ў параўнанні з узроўнем 1960 года. Гэта адначасова дазволіла б згенераваць каля 323 мегатон вугляродных крэдытаў у эквіваленце CO₂.

Хоць поўнае аднаўленне Аральскага мора застаецца велізарным тэхнічным, сацыяльным і палітычным выклікам, кліматычнае фінансаванне магло б стаць каталізатарам гэтага працэсу.

Навукоўцы падкрэсліваюць, што Аральскае мора — не адзіны вадаём, высыханне якога можа паўплываць на вугляродны цыкл. Падобныя працэсы могуць адбывацца ў Вялікім Салёным возеры ў штаце Юта і возеры Солтан-Сі ў Каліфорніі (ЗША), возеры Урмія на паўночным захадзе Ірана, а таксама ў возеры Чад, размешчаным на мяжы Чада, Камеруна, Нігера і Нігерыі. Асобную занепакоенасць выклікае Каспійскае мора. Паводле прагнозаў, у найбліжэйшыя дзесяцігоддзі яго ўзровень таксама можа істотна знізіцца.

Усе навіны →