Theo lộ trình đã cam kết, đến năm 2029, Việt Nam sẽ ngừng nhập khẩu và sản xuất các thiết bị lạnh vận tải, máy sản xuất nước lạnh có sử dụng HCFC-22, HFC-404A hoặc các môi chất lạnh có GWP lớn hơn 2.000.

Đào tạo, tập huấn kỹ thuật viên thu hồi môi chất lạnh trong quá trình sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hoà không khí. Ảnh: Khánh Ly.

Các tổ chức sở hữu thiết bị quy mô lớn (máy điều hòa không khí có năng suất lạnh danh định từ 90.000 BTU/h trở lên hoặc thiết bị lạnh công nghiệp có công suất điện từ 40 kW trở lên) bắt buộc phải thu gom các chất được kiểm soát khi thiết bị, sản phẩm không còn sử dụng. Đối với thiết bị công suất nhỏ, lộ trình trách nhiệm thu gom, xử lý mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ được áp dụng từ năm 2028.

Quy định này tạo cơ sở rõ ràng để doanh nghiệp chủ động kế hoạch chuyển đổi công nghệ, đồng thời giúp cơ quan quản lý thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính phối hợp kiểm soát hiệu quả.

Để thúc đẩy chuyển đổi xanh đúng lộ trình, cách tiếp cận là quản lý môi chất theo vòng đời thiết bị. Bộ Nông nghiệp và Môi trường hiện đang hoàn thiện Quy chuẩn kỹ thuật về thu hồi, lưu giữ, vận chuyển, tái chế, tái sử dụng và xử lý môi chất lạnh, nhằm tạo thị trường dịch vụ tuần hoàn môi chất lạnh khép kín.

Thu hồi, lưu giữ, vận chuyển, tái chế, tái sử dụng và xử lý môi chất lạnh là yêu cầu bắt buộc trong lộ trình loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn. Ảnh: Khánh Ly

Thực tế đến nay, một số doanh nghiệp, cơ sở sản xuất đã bước đầu tiến hành thu gom, tái chế, xử lý môi chất và đăng ký dịch vụ này với cơ quan quản lý. Trong đó, ở miền Bắc, hoạt động thu gom được ghi nhận tại Hưng Yên và Hà Nội, miền Trung tại Nghệ An, Huế, Đà Nẵng, Gia Lai, Khánh Hòa. Tại miền Nam, hoạt động thu gom diễn ra tích cực tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Cần Thơ.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, giá thành môi chất lạnh tái chế hiện đang cao hơn hoặc tối thiểu là bằng với giá của môi chất lạnh mới nguyên chất. Khi môi chất tái chế chưa có lợi thế về giá, rất khó để thúc đẩy các đơn vị dịch vụ và người tiêu dùng chủ động thu hồi và tái sử dụng. Về khâu thu gom, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ xử lý mà nằm ở mạng lưới thu gom thiết bị cũ, đặc biệt là dòng điều hòa dân dụng. Đa số thiết bị cũ sau khi thải bỏ hiện đi vào hệ thống thu gom đồng nát, ve chai với giá thu mua cao hơn nhiều so với các kênh chính thống.

Theo ông Viraj Vithoontien, chuyên gia từ Ngân hàng thế giới, nếu đẩy nhanh việc ứng dụng môi chất lạnh thế hệ mới từ năm 2029, lượng tồn kho các chất HFC cũ trong tương lai sẽ giảm đi tương ứng, giúp giảm tải nguồn thải cần xử lý. Khi đó, lượng môi chất lạnh cần thu hồi/tiêu hủy chỉ vào khoảng 1.600 tấn/năm. Với quy mô này, các nhà đầu tư cần cân nhắc kỹ lưỡng về mức độ đầu tư công nghệ. Nếu đầu tư dây chuyền công nghệ quá phức tạp để xử lý môi chất nhiễm bẩn nặng, chi phí đầu tư ban đầu sẽ rất cao và khó đạt hiệu quả kinh tế.

Mặt khác, chi phí vận chuyển và vỏ bình chứa thường cần được tính toán vào giá thành. Do đó, việc quy hoạch mạng lưới trạm thu gom và cơ chế tài chính bù đắp chi phí vận chuyển là yếu tố quyết định để khuyến khích các cơ sở bảo dưỡng tư nhân tham gia chuỗi tuần hoàn môi chất.

Theo khảo sát của Cục Biến đổi khí hậu, tổng lượng môi chất HCFC/HFC tồn trữ tại Việt Nam năm 2024 là 49,2 nghìn tấn và dự báo đạt đỉnh vào năm 2033 ở mức khoảng 68,7 nghìn tấn. Xu hướng sử dụng các loại môi chất lạnh sẽ chuyển dịch sang các chất thân thiện với môi trường hơn.