Θα μπορούσε να είναι ένα πιάτο από τον κατάλογο οποιουδήποτε εστιατορίου της οδού Απόλλωνος. Ο δρόμος διασχίζει τον σύγχρονο οικισμό, απέναντι από τον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Κορίνθου, και παίρνει το όνομά του από τον αρχαϊκό ναό που είναι αφιερωμένος στον Απόλλωνα. Δεν ξενίζει πια κανέναν ότι ο μπακαλιάρος, ο σολομός και οι μεγάλες γαρίδες δεν φτάνουν στο τραπέζι μας από τα ελληνικά πελάγη αλλά από ωκεανούς μακρινούς, ταξιδεύοντας με πλοίο, φορτηγό και αεροπλάνο. Αυτή η γαστρονομική ποικιλία θεωρείται από πολλούς προνόμιο της εποχής μας.

Η εντύπωση, ωστόσο, ανατρέπεται λίγες δεκάδες μέτρα πιο πέρα, στην είσοδο του Αρχαιολογικού Μουσείου. Σε μια προθήκη στέκει ένας αμφορέας του 5ου αιώνα π.Χ., κατασκευασμένος στην Ισπανία. Στο εσωτερικό του διατηρήθηκαν κατάλοιπα ψαριών του Ατλαντικού, αλατισμένων και αποξηραμένων ώστε να αντέξουν το ταξίδι προς την Κόρινθο πριν από σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια.

Τι μπορεί να μας αποκαλύψει ένα αγγείο που διασώζει απρόσμενα ένα δείγμα από το περιεχόμενό του; Η απάντηση κρύβει μια ιστορία με πλοία, ένα κτήριο με δάπεδο από σπασμένους αμφορείς και έναν πόλεμο που έκλεισε τους θαλάσσιους δρόμους. Και ναι, η πολυτέλεια της ποικιλίας δεν είναι ανακάλυψη της εποχής μας. Πολύ πριν από τα σύγχρονα τραπέζια, εδέσματα από μακρινούς τόπους έφταναν ήδη στις κουζίνες ανθρώπων άλλων εποχών.

Το μουσείο χτίστηκε το 1931–32 από την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, σε σχέδια του Στιούαρτ Τόμσον και με δωρεά της Άντα Σμολ Μουρ, στη μνήμη του πατέρα της. Εγκαινιάστηκε το 1934 και παραδόθηκε στο ελληνικό κράτος. Ο αρχιτέκτονας ήθελε, όπως σημειώνει η Σχολή, ένα κτήριο ανάλογο με όσα θα στέγαζε: συνδυάζει τον μοντερνισμό με ιστορικές αναφορές, και η εσωτερική του αυλή με τα τοξωτά ανοίγματα θυμίζει βυζαντινό μοναστήρι.

Η Ιουλία Τζώνου, αρχαιολόγος και αναπληρώτρια διευθύντρια των Ανασκαφών Κορίνθου της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, μας οδήγησε σε μια διαδρομή στις λιγότερο γνωστές πλευρές της ιστορίας. Σε αυτή την ξενάγηση τα αρχαία αντικείμενα δεν ήταν απλώς εκθέματα προς παρατήρηση. Έγιναν αφορμή να ακολουθήσουμε τα ίχνη όσων τα κατασκεύασαν, τα εμπορεύτηκαν, τα μετέφεραν με πλοία από μακρινούς τόπους και τα ενέταξαν στην καθημερινότητά τους. Ανάμεσα σε όσα άντεξαν στον χρόνο, αρχίσαμε να διακρίνουμε μικρές ψηφίδες μιας ζωής που χάθηκε και εξακολουθεί, ωστόσο, να μας αποκαλύπτεται μέσα από τα υλικά της κατάλοιπα.

Η επίσκεψη συνέπεσε με μια πικρή είδηση. Είχε φύγει από τη ζωή, στα 96 του, ο Charles K. Williams II, που διηύθυνε τις ανασκαφές της Κορίνθου επί 31 χρόνια, ως το 1997. Το αντικείμενο που βρίσκεται στο κέντρο της ιστορίας μας είναι ένα από τα ευρήματά του.

Στην πρώτη αίθουσα, μπροστά στους εντυπωσιακούς Κούρους της Κλένιας, ένας συλλογισμός αναδύεται σχεδόν από μόνος του, και δεν είναι ιδιαίτερα ποιητικός. Για να σταθεί ένας γλύπτης ώρες ολόκληρες μπροστά στην πέτρα, να αφαιρεί υπομονετικά με τη σμίλη ό,τι χρειάζεται ώσπου να αναδυθεί η μορφή που είχε φανταστεί, χρειάζεται πρώτα να έχει τραφεί. Η τέχνη έχει τις μεγάλες ιδέες της, αλλά στηρίζεται και σε υλικές προϋποθέσεις: ένα σώμα που, όταν πεινά, κουράζεται γρήγορα και δεν αποδίδει. Και όσο προχωράς στις αίθουσες, καταλαβαίνεις ότι η τροφή δεν ήταν για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής απλώς καύσιμο. Ήταν απόλαυση, ένδειξη πλούτου και κοινωνικής θέσης, προσφορά στους θεούς και, πάνω απ’ όλα, εμπόριο.

«Οὐ παντὸς ἀνδρὸς ἐς Κόρινθόν ἐσθ’ ὁ πλοῦς» (δεν είναι για όλους το ταξίδι στην Κόρινθο), έλεγε μια αρχαία παροιμία, που μεταφέρουν ο Στράβων και ο Οράτιος και αποτυπώνει τη φήμη μιας πόλης με πλούτο και πολυτέλεια. Η προνομιακή της θέση ανάμεσα στον Κορινθιακό και τον Σαρωνικό την ανέδειξε σε εμπορικό κόμβο, προσελκύοντας ανθρώπους και αγαθά από μεγάλο μέρος του τότε γνωστού κόσμου.

Το κτήριο όπου βρέθηκε ο αμφορέας ονομάζεται Κτήριο των Καρχηδονιακών Αμφορέων και στεκόταν σε ένα πολυσύχναστο τρίστρατο, μακριά από το λιμάνι. Τι ήταν; «Ίσως ήταν ταβέρνα, αλλά δεν ξέρουμε», λέει η αρχαιολόγος. Το οίκημα, πάντως, είχε εμπορική δραστηριότητα, όπως μαρτυρούν τα πολυάριθμα στρώματα σπασμένων αμφορέων: σπασμένα αγγεία από τη Χίο, τη Χαλκιδική, τη Σάμο, τη Λέσβο, τη Σικελία και την Ισπανία. Κρασί από το Αιγαίο και ψάρι από τον Ατλαντικό. Και πήρε το όνομά του από τους αμφορείς καρχηδονιακού τύπου που βρέθηκαν εκεί.
Ο αμφορέας ανήκει στον τύπο που ονομάζουμε «καρχηδονιακό», ενώ τα αλατισμένα ψάρια του δεν προέρχονταν από τη Μεσόγειο. Η Κόρινθος, όμως, είχε δική της θάλασσα, δικό της αλάτι και δικό της κρασί. Γιατί να πληρώσει κάποιος για ψάρι από τον Ατλαντικό, πέρα από τα Στενά του Γιβραλτάρ; Ίσως ήταν πολυτέλεια, ίσως η γοητεία του μακρινού. Ήταν, με τους όρους της εποχής, η γεύση μιας μακρινής θάλασσας στο τραπέζι μιας πελοποννησιακής πόλης. Η απάντηση μένει ανοιχτή.

Και τώρα, τι κάνεις με έναν άδειο αμφορέα; «Τους έστρωναν στο πάτωμα, σκέπαζαν από πάνω με ασβέστη», εξηγεί. Ο λόγος ήταν πρακτικός: τα ψάρια έχουν πολύ έντονη μυρωδιά. Με κάθε νέο φορτίο, η διαδικασία επαναλαμβανόταν. Έτσι δημιουργήθηκε «μια στρωματογραφία τέτοιων διαδοχικών στρωμάτων». Οι αρχαιολόγοι μπορούν να «διαβάσουν» το δάπεδο σαν λογιστικό βιβλίο: κάθε στρώμα αντιστοιχεί σε μια νέα παραλαβή εμπορεύματος.

Το παράδοξο είναι ότι ο ασβέστης, που περιόριζε τη μυρωδιά, ίσως συνέβαλε και στη διατήρηση των καταλοίπων. Το περιεχόμενο του αμφορέα σώθηκε μέχρι τις μέρες μας. Είναι, όπως λέει η Τζώνου, «αυτά που δεν πουλήθηκαν». Ό,τι βλέπουμε σήμερα πίσω από τη γυάλινη προθήκη ήταν, πιθανότατα, εμπόρευμα που έμεινε στο ράφι. Η αρχαιολογία έχει το παράξενο χάρισμα να ανασυνθέτει έναν πολιτισμό ακόμη και από όσα κάποτε θεωρήθηκαν άχρηστα.

«Πιστεύω ότι αυτό το εύρημα θα έπρεπε να συζητιέται πολύ περισσότερο», σημειώνει η Τζώνου. «Όλα τα υπόλοιπα που έχεις εδώ μέσα είναι πράγματα που βλέπεις σε πολλά άλλα μουσεία. Αυτό όμως δεν το βλέπεις.»

«Οι Κορίνθιοι έφταναν στην Ισπανία», λέει η αρχαιολόγος. Η φράση ακούγεται απλή, μέχρι να σκεφτείς τι σήμαινε ένα τέτοιο ταξίδι με πλοίο του 5ου αιώνα π.Χ.: να δαμάσεις ανέμους και κύματα και να σχεδιάσεις τη διαδρομή με ενδιάμεσους σταθμούς σε φιλικά λιμάνια.

«Και τι λέει ο Θουκυδίδης για τους Πελοποννησίους;» ρωτά. «Ποιοι ήταν αυτοί που αγαπούσαν την περιπέτεια; Οι Αθηναίοι. Οι Πελοποννήσιοι τι ήταν; Ήταν αυτοί που έμεναν. Ιδιαίτερα οι Σπαρτιάτες, που τους άρεσε να είναι προσκολλημένοι στη γη τους και δεν τους άρεσε καθόλου η περιπέτεια. Όλα αυτά είναι ψέματα, γιατί οι Κορίνθιοι πήγαιναν στην Ισπανία. Είναι όλο φιλοαθηναϊκή προπαγάνδα του Θουκυδίδη».Και συνεχίζει: «Επειδή ακριβώς οι Κορίνθιοι έφταναν στην Ισπανία, δεν μπορούσαν οι Αθηναίοι να αφήσουν αυτή τη δύναμη δίπλα τους».

Το ψάρι του Ατλαντικού δείχνει πόσο μακριά έφταναν τα εμπορικά δίκτυα της Κορίνθου. Το ναυάγιο στο Στενό του Οτράντο μαρτυρεί ότι οι θαλάσσιες αυτές διαδρομές είχαν πολύ παλαιότερες ρίζες. Εντοπίστηκε στην Αδριατική, σε βάθος 780 μέτρων, κατά τις υποθαλάσσιες έρευνες για τον αγωγό φυσικού αερίου TAP. «Είναι όλο κορινθιακό», εξηγεί η Τζώνου. Το ναυάγιο χρονολογείται στον 7ο αιώνα π.Χ. και το πλοίο κατευθυνόταν προς την Ιταλία. Στον βυθό βρέθηκαν εκατοντάδες κεραμικά αγγεία, κυρίως κορινθιακά, μια σπάνια υλική μαρτυρία για τους πρώιμους εμπορικούς δρόμους που συνέδεαν την Κόρινθο με την Ιταλία.

Ένας από τους αμφορείς περιείχε ελιές, που διακρίνονται ακόμη στις φωτογραφίες. Βρέθηκαν επίσης ίχνη κόκκινου κρασιού. Και γεννιέται το ερώτημα: ήταν το κρασί φορτίο ή μέσο συντήρησης των ελιών; «Αυτό νομίζω δεν το ξέρουν», λέει η Τζώνου. Ίσως άδειαζαν πρώτα το κρασί και μετά έβαζαν τις ελιές. Ίσως πάλι το ξίδι χρησιμοποιούνταν ως μέσο συντήρησης. Κάποιος από την παρέα των δημοσιογράφων σχολίασε ότι ίσως ήταν «ξυδιάς», όπως το λέμε και σήμερα.

Δύο αιώνες πριν από το ψάρι του Ατλαντικού, οι Κορίνθιοι έστελναν ήδη τα προϊόντα τους στην Ιταλία. Δύσκολα θα τους έλεγε κανείς σπιτόγατους.

Η επιχείρηση στο τρίστρατο λειτούργησε, σύμφωνα με την εκτίμηση της Τζώνου, από το 460 περίπου έως το 420 π.Χ. Εδώ η ξενάγηση πήρε για λίγο ύφος σχολικής τάξης: η αρχαιολόγος ρώτησε τι συνέβαινε τότε, η παρέα των δημοσιογράφων μπέρδεψε τις χρονολογίες και, όπως σχολίασε κάποιος, μείναμε όλοι μετεξεταστέοι. Η απάντηση ήταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Η δραστηριότητα συνεχίστηκε κατά την πρώτη δεκαετία του πολέμου και στη συνέχεια σταμάτησε, καθώς ακολούθησαν συγκρούσεις στον Κορινθιακό κόλπο. Οι Αθηναίοι απέκλεισαν τη θαλάσσια δίοδο και τα πλοία δεν περνούσαν πια. Έτσι, το ψάρι από τον Ατλαντικό, όπως και το κρασί, έπαψε να φτάνει. «Αυτό είναι αυτό που κάνει ο πόλεμος», λέει η Τζώνου.

Ο πόλεμος καταγράφεται συνήθως μέσα από μάχες, στρατηγούς και πολιτικές αποφάσεις. Εδώ εμφανίζεται με έναν λιγότερο θεαματικό τρόπο: ως η παύση μιας εμπορικής δραστηριότητας, στην προκειμένη περίπτωση του μαγαζιού στον τρίστρατο. Μια εποχή που ξέρουμε από τα γραπτά κείμενα αποκτά έτσι υλική υπόσταση: δεν βλέπουμε μόνο τον πόλεμο ως γεγονός, αλλά και το αποτύπωμά του στην οικονομία μιας πόλης, στη ζωή ενός κτηρίου και στις διαδρομές των εμπορευμάτων.

Το κτήριο δεν χρησιμοποιήθηκε ξανά για τον ίδιο σκοπό. Το 146 π.Χ. ο Ρωμαίος ύπατος Λεύκιος Μόμμιος λεηλάτησε και κατέστρεψε την Κόρινθο, και η πόλη έμεινε για έναν περίπου αιώνα ερειπωμένη. Όταν ο Ιούλιος Καίσαρας την ξανάστησε ως ρωμαϊκή αποικία, το 44 π.Χ., οι νέοι κάτοικοι έχτισαν στα χαλάσματα της παλιάς. Δίπλα στο κτήριο, στον δρόμο προς το φόρουμ, σώζονται κατάλοιπα καταστημάτων του 1ου αιώνα μ.Χ. Λίγο πιο πέρα, το ρωμαϊκό Λουτρό του Κενταύρου, που οφείλει το όνομά του στον κένταυρο ενός ψηφιδωτού, έκοψε στη μέση ένα πρωιμότερο ρωμαϊκό οικοδόμημα. Στο σχέδιο που μας δείχνει η Τζώνου, η συνοικία έχει «όλες τις φάσεις κατοίκησης τη μία πάνω στην άλλη». Η Αρχαία Κόρινθος δεν αποκαλύπτεται ποτέ σε μία μόνο εποχή. Κάθε νέα φάση της πάτησε στα ίχνη της προηγούμενης.

Η επόμενη στάση μάς μεταφέρει από το εμπόριο στη λατρεία, σε έναν χώρο που συνδεόταν ιδιαίτερα με τις γυναίκες. Στο Ιερό της Δήμητρας και της Κόρης, στη βόρεια πλαγιά του Ακροκορίνθου, λίγο κάτω από τον δρόμο που οδηγεί στην πρώτη πύλη του κάστρου, η τροφή αλλάζει ρόλο: από εμπόρευμα που ταξιδεύει γίνεται προσφορά. Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 1961 και συνεχίστηκαν στις δεκαετίες του ’60 και του ’70 με τον Ronald Stroud και τη Nancy Bookidis. Η Δήμητρα, θεά της γεωργίας, εμφανίζεται σε ειδώλια με το γουρουνάκι, το ζώο που θυσιαζόταν στη λατρεία της, και με έναν πυρσό, σαν να ψάχνει ακόμη την Περσεφόνη. Δίπλα της βρέθηκαν μικρά πήλινα λίκνα, αντίγραφα των πλατιών καλαθιών όπου λίχνιζαν το στάρι, γεμάτα πήλινα γλυκίσματα. Πιθανότατα μιμούνταν εκείνα που πρόσφεραν πραγματικά στη θεά. Ένα από τα σχήματα θεωρείται ότι είναι τα κόλλυβα, μικρά πλακέ κεκάκια από σιτάρι, και η λέξη υπάρχει ήδη στην αρχαιότητα. Τα υπόλοιπα έχουν ταυτιστεί με άλλα γλυκίσματα, όπως ο πλακούς, που κατά τις πηγές έκρυβε μέλι και τυρί.

Στα Θεσμοφόρια, τη γιορτή που ήταν μόνο για γυναίκες και που ο Αριστοφάνης έκανε κωμωδία, οι γυναίκες έφερναν στη θεά κέρνους, αγγεία με πολλά μικρά κυπελλάκια για σπόρους, και καλαθάκια για το μαλλί, που θυμίζουν τις δικές τους ασχολίες. Στην ανασκαφή έγινε και επίπλευση, μια τεχνική που ανεβάζει στην επιφάνεια τα ελαφρά οργανικά κατάλοιπα. Έτσι βρέθηκαν σπόροι σταφυλιού και ροδιού. «Αυτό το ξέρουμε και από τις πηγές και το βρίσκουμε και από τα στοιχεία», επισημαίνει. Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την εκτίμηση ότι εδώ γιορτάζονταν τα Θεσμοφόρια. Λίγοι σπόροι και λίγος πηλός φτάνουν για να ξανακουστεί ένα μυστήριο.

Ακόμη και το ποτό είχε τους κανόνες του. Στα συμπόσια το κρασί αναμειγνυόταν με νερό σε ειδικά αγγεία, τους κρατήρες, και η κατανάλωσή του ήταν κοινωνική πράξη με δικούς της συμβολισμούς.

Το μουσείο αφηγείται και ένα τρίτο κεφάλαιο, που ξαφνιάζει όποιον περίμενε να συναντήσει μόνο την αρχαιότητα. Η Φραγκική Κόρινθος ξεκίνησε το 1210 και κράτησε ως τα τέλη του 14ου αιώνα. Οι ανασκαφές του Williams φώτισαν τη δεκαετία του ’90 μια ολόκληρη συνοικία, με νοσοκομείο, πανδοχείο, κουζίνες και καθημερινά αντικείμενα. Η Φραγκική Συνοικία άνοιξε πρόσφατα στο κοινό και απλώνεται ακριβώς μπροστά στο μουσείο.

Σε μία προθήκη στέκονται δίπλα δίπλα δύο μαγειρικές χύτρες: η βυζαντινή με στενό χείλος και η φράγκικη με φαρδύ. Η Τζώνου εκτιμά ότι τα δύο σχήματα μπορεί να αντανακλούν διαφορετικές μαγειρικές συνήθειες. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, οι Βυζαντινοί μαγείρευαν συχνότερα όσπρια, όπως φακές και φασόλια, ενώ οι Φράγκοι κατανάλωναν περισσότερο κρέας, για το οποίο ήταν χρηστικότερο ένα πιο ανοιχτό στόμιο. Δύο κατσαρόλες, λοιπόν, για δύο κοινωνικές ομάδες που μοιράζονταν την ίδια πόλη.

Όλα αυτά τα αντικείμενα, όσο κι αν μοιάζουν να μιλούν από μόνα τους, χρειάζονται κάποιον να τα ακούσει. Σημασία έχει πού βρέθηκαν, τι υπήρχε γύρω τους, σε ποια εποχή ανήκουν και με ποια άλλα ευρήματα συσχετίζονται. Τότε οι ερωτήσεις αρχίζουν να στοιχίζονται. Από πού ήρθε; Ποιος το έφερε; Πόσο κόστιζε; Ποιοι μπορούσαν να το αγοράσουν;

«Τρεις μήνες σκάβεις για δέκα χρόνια», λέει η αρχαιολόγος, συνοψίζοντας τον χρόνο που απαιτεί η μελέτη των ευρημάτων σε σχέση με την ίδια την ανασκαφή. Η ανασκαφή είναι η στιγμή της αποκάλυψης. Η γνώση έρχεται αργότερα, στα εργαστήρια, στα αρχεία, στις φωτογραφίες και στις καταγραφές, με υπομονή, σύγκριση και ερμηνεία: κάθε εύρημα πρέπει να ταυτιστεί, να χρονολογηθεί και να συνδεθεί με το στρώμα όπου βρέθηκε. Γι’ αυτό το μουσείο δείχνει μόνο ένα μέρος όσων έχουν φέρει στο φως οι ανασκαφές δεκαετιών. Τα περισσότερα ευρήματα φυλάσσονται στις αποθήκες.

Η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών ανασκάπτει στην Κόρινθο από το 1896. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του Υπουργείου Πολιτισμού, που βρίσκεται ακόμη στο στάδιο των μελετών, προβλέπεται η κατασκευή ενός νέου, υπόσκαφου μουσείου στον λόφο απέναντι από τον αρχαιολογικό χώρο. Στον λόφο με την πανοραμική θέα στέκει το παλιό ξενοδοχείο Ξενία, που λειτουργούσε κυρίως ως εστιατόριο και διέθετε λίγα δωμάτια. Σήμερα έχει μείνει μόνο το κέλυφός του.

Η Αρχαία Κόρινθος σήμερα είναι σχεδόν σιωπηλή. Ακούς τα βήματα των επισκεπτών πάνω στο χώμα και κάπου μια φωνή ξεναγού που χάνεται ανάμεσα στα ερείπια. Είναι δύσκολο να φανταστείς ότι κάποτε ο τόπος αυτός ήταν μια πόλη γεμάτη θόρυβο, με εργαστήρια, αγορές, εμπόρους που διαπραγματεύονταν και ανθρώπους που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες.

Το μουσείο είναι ένας από τους τρόπους να την ξανακούσεις. Όχι μέσα από τα μεγάλα της μνημεία, που τα ξέρουμε ήδη, αλλά μέσα από τα μικρά πράγματα που άφησε πίσω της. Ίσως, τελικά, ένα αρχαιολογικό μουσείο να μην είναι μόνο μια συλλογή πραγμάτων που σώθηκαν από το παρελθόν, αλλά και πραγμάτων που κάποτε χάθηκαν από την καθημερινότητα.

Ο επισκέπτης βγαίνει από τον αρχαιολογικό χώρο ακολουθώντας έναν ανασκαμμένο δρόμο της ρωμαϊκής αγοράς. Η έξοδος μοιάζει σημαδιακή: από τα αρχαία κατευθείαν στη σημερινή Κόρινθο, χωρίς καμία μεσολάβηση. Στην οδό Απόλλωνος, τα τραπεζάκια στο πλακόστρωτο και η διάθεση θυμίζουν τις δεκαετίες όπου ο τουρισμός στην Ελλάδα δεν είχε αποκτήσει ακόμη το πρόθεμα «υπερ-». Στα καταστήματα κεραμικών, τα αντικείμενα αντλούν έμπνευση από αρχαία μοτίβα και συνδέουν τη σύγχρονη ζωή με το παρελθόν του τόπου.

Την ίδια ώρα, ένα κόκαλο θα πεταχτεί, ένα κεραμικό θα σπάσει, ένα αντικείμενο θα χάσει τη χρησιμότητά του και θα καταλήξει στα σκουπίδια. Για εκείνον που το πετάει, δεν θα έχει πια καμία σημασία. Για τον αρχαιολόγο του μέλλοντος, όμως, μπορεί να είναι η αρχή μιας ιστορίας.

Ευχαριστούμε θερμά τον Σύλλογο Επαγγελματιών Αρχαίας Κορίνθου για τη φιλοξενία και τη γνωριμία με την Αρχαία Κόρινθο.