Son birkaç gündür özellikle sosyal medyada dolaşan haberlerin ardından ister istemez pek çok kişinin aklına bu soru geliyor. Üstelik olayın merkezinde sıradan bir kurum değil, Sibirya’daki İrkutsk Veba ile Mücadele Enstitüsü bulunuyor.

Enstitü çalışanlarından birinin hastalanarak hayatını kaybetmesi, ardından bazı sağlık kuruluşlarında kısıtlamalara gidilmesi ve temaslıların gözetim altına alınması “akciğer vebası” iddialarını kısa sürede büyüttü. Ancak 6 Ekim itibarıyla güvenilir kaynaklardan ulaşabildiğimiz bilgiler bize önemli bir ayrım yapmamız gerektiğini gösteriyor:

Rusya’da doğrulanmış bir veba salgını yok.

Peki bütün bu tartışma nasıl başladı?

İrkutsk bölgesinde bir kişide “özellikle tehlikeli bir enfeksiyon” şüphesi ortaya çıkınca bölge yönetimi alarma geçti. Daha sonra söz konusu kişinin İrkutsk Veba ile Mücadele Enstitüsü’nde çalışan bir kadın olduğu anlaşıldı. Rus sosyal medya kanallarında genç kadının “akciğer vebası” nedeniyle öldüğü öne sürüldü. Buryatya lideri Aleksey Tsıdenov’un açıklamalarında vebadan söz etmesi de iddiaların büyümesine yol açtı.

Ancak daha sonra Rusya'nın sağlık ve tüketici güvenliği kurumu Rospotrebnadzor’dan farklı bir açıklama geldi. Kurum, hayatını kaybeden çalışanın tanısını “nedeni belirlenemeyen pnömoni” olarak duyurdu. Yapılan genişletilmiş incelemelerde çalışanın biyolojik örneklerinde mesleki faaliyetiyle bağlantılı mikroorganizma bulunmadığını açıkladı. Ayrıca enstitüde patojenlerle çalışılırken herhangi bir laboratuvar kazasının tespit edilmediği bildirildi.

Burada insanın aklına doğal olarak şu soru geliyor:

Madem veba doğrulanmadı, neden bu kadar geniş önlem alındı?

Aslında cevabı hastalığın niteliğinde saklı. Şüphelenilen enfeksiyon çok tehlikeliyse yetkililerin kesin sonucu beklemeden temas takibi, izolasyon ve geçici kısıtlamalara gitmesi şaşırtıcı değil. Nitekim Euronews, enstitüde 60’tan fazla çalışanın izolasyon altında tutulduğunu ve bazı sağlık kuruluşlarında da tedbirler uygulandığını bildirdi.

Üstelik temaslılar üzerinde yapılan incelemeler de önemli ipuçları veriyor. Rospotrebnadzor’un aktardığı sonuçlarda temaslılar arasında iki COVID-19 ve iki rinovirüs vakası tespit edildiği, vebaya ilişkin yeni bir doğrulamanın ise bulunmadığı bildirildi.

Yani şu ana kadar “İrkutsk’ta akciğer vebası insandan insana yayılıyor” sonucunu destekleyen doğrulanmış bir veri ortaya konmuş değil.

Fakat meselenin başka bir boyutu daha var.

Rusya ve yakın çevresinde vebanın doğal odaklarının bulunduğu bir gerçek. Hatta Rospotrebnadzor 4 Eylül’de Rusya-Moğolistan sınırındaki Saylyugem doğal veba odağında 2026 yılında yüksek epizootik aktivite belirlendiğini açıkladı. Bölgede 200’den fazla saha örneği incelendi ve doğal odaktaki hareketlilik doğrulandı. Rus ve Moğol uzmanlar bölgede izleme ve koruyucu çalışmalarını sürdürüyor.

Fakat burada çok önemli bir kavram farkı var.

Hayvanlar ve doğal rezervuarlar arasında veba etkeninin aktif olmasıyla insanlar arasında veba salgını başlaması aynı şey değil.

Dolayısıyla “Rusya sınırındaki doğal veba odağında hareketlilik var” cümlesi bilimsel olarak başka, “Rusya’da veba salgını başladı” başlığı bambaşka bir şey söylüyor.

Bir de “veba” kelimesinin yarattığı psikolojik etki var. Adını duyduğumuz anda aklımıza Kara Ölüm ve Orta Çağ geliyor. Oysa günümüzde şartlar farklı.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre veba, Yersinia pestis bakterisinin yol açtığı zoonotik bir hastalık. İnsanlara enfekte pirelerin ısırması, enfekte materyalle temas veya akciğer vebasında enfekte solunum parçacıklarının solunması yoluyla bulaşabiliyor. Akciğer vebası insandan insana geçebildiği için özellikle ciddi kabul ediliyor. Ancak erken teşhis edildiğinde antibiyotiklerle etkili biçimde tedavi edilebiliyor.

O nedenle İrkutsk’taki gelişmeler elbette yakından takip edilmeli. Ancak bugün elimizde olan bilgilerle “Rusya’da veba salgını başladı” demek için yeterli kanıt bulunmuyor.

Şu anda bildiğimiz, tehlikeli enfeksiyon şüphesiyle hayatını kaybeden bir laboratuvar çalışanı, soru işaretleri doğuran bir ölüm ve buna karşı uygulanan geniş kapsamlı sağlık tedbirleri olduğu.

Bundan sonra takip edilmesi gereken esas nokta temaslılarda Yersinia pestis tespit edilip edilmeyeceği ve ölüm nedenine ilişkin yeni bir laboratuvar bulgusunun açıklanıp açıklanmayacağı.

Çünkü salgın haberlerinde bazen hastalıktan bile hızlı yayılan bir şey var:

Doğrulanmamış bilgi.

İrkutsk örneği bize bir kez daha gösteriyor ki özellikle “veba” gibi tek kelimesi bile korku yaratmaya yeten hastalıklarda, önce başlığa değil veriye bakmak gerekiyor.