• Zsunięcie maseczki pod brodę może wydawać się niewinnym sposobem na chwilowe odsłonięcie ust. W rzeczywistości oznacza jednak przemieszczanie potencjalnie zanieczyszczonego materiału w obrębie twarzy i szyi
• Maseczka medyczna po zabiegu w gabinecie stomatologicznym może być skażona śliną, krwią i drobnoustrojami, więc nie powinna trafiać pod brodę
• CDC zaleca ograniczanie dotykania środków ochrony osobistej i wymianę maseczki między zabiegami. Gabinety powinny wzmacniać kulturę kontroli zakażeń

Maseczka chirurgiczna zsunięta pod brodę, zawieszona na szyi albo schowana na chwilę do kieszeni fartucha – w gabinetach stomatologicznych takie zachowania wciąż można spotkać. Problem w tym, że po kontakcie z pacjentem maseczka nie jest już czystym elementem wyposażenia ochronnego. Może znajdować się na niej ślina, krew, drobnoustroje i zanieczyszczenia powstające podczas zabiegu. Pora raz na zawsze pożegnać się z maseczką pod brodą.

To jeden z tych nawyków, które przez lata mogły stać się niemal niewidoczną częścią codziennej pracy. Dentysta kończy zabieg, rozmawia z asystą, uzupełnia dokumentację albo chce szybko powiedzieć coś pacjentowi – zamiast zdejmować maseczkę, zsuwa ją pod brodę.

Taki sposób postępowania nie jest jednak praktyką kontroli zakażeń. Zużyta maseczka może być zanieczyszczona materiałem biologicznym i drobnoustrojami, a jej dotykanie oraz przemieszczanie zwiększa możliwości przeniesienia zanieczyszczeń.

Specyfika pracy stomatologa sprawia, że środki ochrony osobistej są szczególnie narażone na kontakt z materiałem biologicznym.

Podczas wielu procedur powstaje spray zawierający m.in. wodę, ślinę, krew, mikroorganizmy i fragmenty materiału. Część drobniejszych cząstek może również pozostawać w powietrzu przez pewien czas. Maseczka ma stanowić barierę chroniącą nos i usta osoby wykonującej zabieg przed kroplami i rozpryskami.

Po zakończeniu procedury jej zewnętrzna powierzchnia nie powinna być więc traktowana tak, jakby nadal była czysta.

Problem ten został opisany w badaniach dotyczących zabiegów stomatologicznych generujących aerozol. Bezspornie wykazano w nich bakteryjne zanieczyszczenie maseczek chirurgicznych. Badacze stwierdzili również nieuchronność przenoszenia mikroorganizmów z zanieczyszczonej maseczki na ręce podczas jej dotykania.

Bakterie wykryto w 76 proc. badanych maseczek chirurgicznych po zabiegach stomatologicznych generujących aerozol.

To ważna informacja z punktu widzenia codziennej praktyki: maseczka używana podczas zabiegu nie jest po prostu „maseczką, którą dentysta miał na twarzy”. Po kontakcie ze środowiskiem zabiegowym staje się potencjalnie zanieczyszczonym elementem środków ochrony osobistej.

Zsunięcie maseczki pod brodę może wydawać się niewinnym sposobem na chwilowe odsłonięcie ust. W rzeczywistości oznacza jednak przemieszczanie potencjalnie zanieczyszczonego materiału w obrębie twarzy i szyi.

Jeszcze istotniejszy jest sam moment dotykania maseczki. Zanieczyszczenia mogą zostać przeniesione na dłonie, a dłonie w ciągu dnia wielokrotnie dotykają twarzy, nosa, ust czy oczu.

Centra Kontroli i Prewencji Chorób (Disease Control and Prevention - CDC) zwracają uwagę, że zewnętrzna powierzchnia maseczki może być zanieczyszczona niebezpiecznymi kroplami  aerozolu. Zalecają również, aby personel stomatologiczny ograniczał niepotrzebne dotykanie i poprawianie środków ochrony osobistej.

Nie oznacza to oczywiście, że można wskazać konkretny procent ryzyka infekcji wynikający z samego zsuwania maseczki pod brodę. Dostępne badania dokumentują przede wszystkim zanieczyszczenie maseczek i możliwość transferu drobnoustrojów, a nie dokładne ryzyko zachorowania wynikające z konkretnego nawyku.

Z punktu widzenia kontroli zakażeń argument jest jednak prosty: jeżeli można wyeliminować niepotrzebną drogę potencjalnego przeniesienia zanieczyszczeń, warto to zrobić.

Podobny problem dotyczy innego popularnego zwyczaju – wkładania zużytej maseczki do kieszeni fartucha, odzieży medycznej czy torebki.

Maseczka schowana w kieszeni nie przestaje być zanieczyszczona. Co więcej, może wejść w kontakt z innymi przedmiotami: długopisami, telefonem, kluczami czy innymi elementami wyposażenia.

Ryzyko nie kończy się na samej maseczce. Przedmiot, który miał kontakt z potencjalnie zanieczyszczoną powierzchnią, może stać się kolejnym ogniwem transferu.

Jednorazowej maseczki po zakończeniu pracy z pacjentem nie należy składać, przechowywać „na później” ani nosić zawieszonej na szyi. Powinna zostać prawidłowo zdjęta i wyrzucona.

Właściwe postępowanie nie wymaga skomplikowanej procedury. Kluczowa jest konsekwencja.

Po zakończeniu pracy z pacjentem personel powinien:

• wykonać higienę rąk,
• zdejmować maseczkę, chwytając za troczki lub pętle na uszy, a nie za jej przednią powierzchnię,
• wyrzucić jednorazową maseczkę do odpowiedniego pojemnika,
• ponownie wykonać higienę rąk,
• przed kolejnym kontaktem z pacjentem zastosować świeżą maseczkę, zgodnie z obowiązującymi zasadami ochrony indywidualnej i procedurami gabinetu.

CDC wskazuje ponadto na konieczność wymiany maseczki między przyjęciami kolejnych pacjentów oraz wtedy, gdy stanie się wilgotna. Personel powinien również zdejmować środki ochrony osobistej przed opuszczeniem obszaru pracy.

Dlaczego więc nawyk zsuwania maseczki pod brodę nadal się utrzymuje?

Odpowiedź może być banalna: przyzwyczajenie. Wpływ mają również tempo pracy, konieczność szybkiej rozmowy, dokumentowania wizyty czy kontaktu z innym członkiem zespołu.

Jeżeli jednak określone zachowanie jest powtarzane przez lata przez wielu członków zespołu, łatwo przestaje być postrzegane jako odstępstwo od procedury.

Część takich zachowań została po prostu odziedziczona jako element kultury pracy. Ich powszechność nie oznacza jednak, że są zgodne z zasadami kontroli zakażeń.

To również kwestia kultury bezpieczeństwa w gabinecie. Jeżeli od zespołu oczekuje się prawidłowej sterylizacji narzędzi, dezynfekcji powierzchni i właściwego postępowania z rękawiczkami, podobna konsekwencja powinna dotyczyć maseczek.

Odpowiedzialność nie spoczywa wyłącznie na pojedynczym pracowniku. Organizacja pracy gabinetu może sprawić, że prawidłowe postępowanie będzie łatwiejsze.

Pomocne mogą być odpowiednio rozmieszczone pojemniki na odpady, dostęp do środków do higieny rąk oraz wystarczający zapas środków ochrony osobistej. Ważne jest również uwzględnianie prawidłowego zdejmowania PPE podczas szkoleń nowych pracowników i okresowych kontroli procedur.

Istotną rolę mają także liderzy zespołu. Jeżeli lekarz dentysta, higienistka, asystentka i osoba zarządzająca gabinetem konsekwentnie przestrzegają tych samych zasad, stają się one naturalnym elementem codziennej pracy.

Debata o maseczce pod brodą może wydawać się szczegółem. W praktyce jednak właśnie z takich szczegółów składa się skuteczna kontrola zakażeń.

Badania, cytowane przez DentistryIQ, pokazują, że maseczki używane podczas zabiegów generujących aerozol mogą ulegać zanieczyszczeniu bakteryjnemu. Nie dowodzą natomiast, że każde zsunięcie maseczki pod brodę prowadzi do zakażenia. To rozróżnienie jest istotne.

Wniosek jest bardziej praktyczny niż sensacyjny: nie ma potrzeby tworzenia dodatkowej drogi potencjalnego transferu zanieczyszczeń, skoro można jej łatwo uniknąć.

Maseczka ma chronić podczas procedury. Gdy przestaje być potrzebna, należy ją prawidłowo zdjąć i – w przypadku produktu jednorazowego – wyrzucić. Nie powinna stawać się „podbródkiem”, naszyjnikiem ani wyposażeniem kieszeni fartucha.

Dla gabinetów stomatologicznych może to być dobry moment, aby przyjrzeć się pozornie drobnym nawykom zespołu. W kontroli zakażeń właśnie takie codzienne czynności często decydują o tym, czy procedury są rzeczywiście przestrzegane, czy tylko zapisane w dokumentacji.