Do 31 sierpnia br. wszystkie gminy powinny dysponować planami ogólnymi, ale tak się nie stanie. Ogólnopolskie Porozumienie Organizacji Samorządowych przyjęło stanowisko w sprawie warunków bezpiecznego zakończenia reformy planowania przestrzennego oraz wsparcia gmin w uchwalaniu tych planów.

• Z przeprowadzonego przez OPOS badania wynika, że trzy czwarte ankietowanych gmin znajdowało się w lipcu co najmniej na etapie opiniowania projektu planu ogólnego, natomiast ok. 24 proc. pozostawało na etapie analiz lub prac początkowych.
• Porozumienie nie postuluje przedłużania terminów dla samego przedłużania ani utrzymywania w nieskończoność rozwiązań przejściowych. Utrzymanie 31 sierpnia 2026 r. jako daty zakończenia zasadniczego okresu przejściowego uzależnia od równoczesnego spełnienia określonych warunków.
• Oczekuje pilnego przyjęcia punktowego pakietu legislacyjnego i organizacyjnego, który umożliwi dokończenie rozpoczętych procedur, ochroni wykonane prace i środki publiczne, uporządkuje relację planów ogólnych do obowiązujących planów miejscowych i zapewni jednolite wsparcie eksperckie.

Zdaniem OPOS ocena przebiegu reformy powinna być wyważona. Przekonuje, że brak uchwalenia planu ogólnego do 31 sierpnia 2026 r. nie oznacza utraty mocy obowiązujących miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego ani całkowitego zatrzymania prac planistycznych. Gminy mogą nadal prowadzić procedurę sporządzania planu ogólnego.

Jednocześnie po 1 września 2026 r. brak planu ogólnego będzie co do zasady ograniczał możliwość uchwalania nowych lub zmiany obowiązujących planów miejscowych, a także wydawania decyzji o warunkach zabudowy i decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego. Skutki te są więc poważne, ale nie powinny być przedstawiane jako automatyczna „luka planistyczna” lub katastrofa dla każdej gminy

- podkreśla Jacek Gursz, burmistrz Chodzieży i przewodniczący Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielopolski, które obecnie przewodniczy OPOS.

W lipcu br. Porozumienie - przy zaangażowaniu regionalnych organizacji samorządowych - przeprowadziło badanie, które pozwoliło na uzyskanie odpowiedzi z 402 gmin położonych w 9 województwach o aktualnym zaawansowaniu prac nad uzgodnieniem i chwaleniem planów ogólnych, jak i pojawiających się barier w tym procesie. Okazało się, że trzy czwarte ankietowanych gmin znajdowało się co najmniej na etapie opiniowania projektu, natomiast ok. 24 proc. pozostawało na etapie analiz lub prac początkowych.

„Dane te nie uzasadniają tezy o powszechnym zaniechaniu reformy. Pokazują raczej, że większość gmin uruchomiła procedury i poniosła związane z nimi nakłady, choć tempo oraz uwarunkowania prac są bardzo zróżnicowane” - czytamy w stanowisku.

60,4 proc. respondentów oceniło, że plan ogólny nie zostanie przyjęty w terminie albo jego przyjęcie jest obarczone istotnym ryzykiem opóźnienia, natomiast w 40,3 proc. odpowiedzi wskazano na uwagi, odmowę uzgodnienia lub warunkowanie uzgodnienia przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska ograniczeniem terenów przeznaczonych pod zabudowę. 

Samorządowcy wskazują argumenty przemawiające przeciwko kolejnemu, generalnemu przesuwaniu terminu utraty mocy studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego.

Dalsza szeroka prolongata mogłaby utrwalać niepewność prawną, przedłużać okres wzmożonego składania wniosków o decyzje o warunkach zabudowy, pogłębiać zjawisko rozpraszania zabudowy oraz być negatywnie odebrana przez gminy, które terminowo doprowadziły procedury do zaawansowanego etapu lub zakończyły je mimo znacznych obciążeń

- wymieniają.

Mówią też o zmęczeniu pracowników gmin, projektantów i ekspertów wielokrotnie zmienianymi przepisami, interpretacjami i terminami, a stabilizację otoczenia prawnego jest według nich równie ważna jak samo zapewnienie dodatkowego czasu.

Utrzymanie 31 sierpnia 2026 r. jako daty zakończenia zasadniczego okresu przejściowego jest ich zdaniem możliwe pod warunkiem równoczesnego spełnienia następujących warunków:

• jednoznacznego potwierdzenia, że gminy mogą po tej dacie kontynuować i zakończyć procedurę sporządzania planu ogólnego, według stabilnych i niezmienianych w toku prac reguł;
• ochrony gmin przed utratą lub obowiązkiem zwrotu dofinansowania, jeżeli opóźnienie wynika z przewlekłości uzgodnień, konieczności ponowienia czynności lub innych przyczyn niezależnych od gminy;
• wprowadzenia ograniczonego przepisu przejściowego umożliwiającego zakończenie najbardziej zaawansowanych procedur planów miejscowych, rozpoczętych przed 31 sierpnia 2026 r., bez przywracania szerokiej możliwości składania nowych wniosków o decyzje o warunkach zabudowy;
• zagwarantowania szybkiej ścieżki rozstrzygania sporów z organami uzgadniającymi oraz jednolitych zasad ponawiania uzgodnień;
• niewprowadzania w trakcie kończenia procedur kolejnych zmian metodologicznych lub technicznych, które wymuszałyby ponowne opracowanie dokumentów już przygotowanych zgodnie z obowiązującymi przepisami.

„Jeżeli powyższe warunki nie zostaną zapewnione w odpowiednim czasie, konieczna będzie punktowa interwencja ustawodawcza. Powinna ona chronić konkretne, zaawansowane procedury i finansowanie wykonanych prac, a nie prowadzić do bezwarunkowego przedłużenia całego dotychczasowego reżimu, w szczególności do dalszego masowego wydawania decyzji o warunkach zabudowy na dotychczasowych zasadach”

- czytamy w stanowisku.

W sprawie roli regionalnych dyrekcji ochrony środowiska odnośnie ochrony terenów cennych przyrodniczo, OPOS postuluje w szczególności:

• określenie minimalnego standardu uzasadnienia odmowy lub warunkowego uzgodnienia, obejmującego konkretną podstawę prawną i faktyczną, zakres niezbędnej ingerencji oraz analizę rozwiązań alternatywnych;
• wprowadzenie zasady, że ponowieniu uzgodnienia podlega wyłącznie część projektu objęta zmianą, o ile modyfikacja nie wywołuje skutków dla innych ustaleń dokumentu;
• zakaz rozszerzania na kolejnych etapach zakresu wcześniej zgłoszonych warunków, chyba że ujawnią się nowe, istotne i należycie udokumentowane okoliczności;
• uruchomienie szybkiej ścieżki mediacyjno-interpretacyjnej przy Generalnym Dyrektorze Ochrony Środowiska lub zespole międzyresortowym, z krótkim terminem rozstrzygnięcia i publikacją zanonimizowanych rozwiązań;
• prowadzenie ogólnopolskiej bazy interpretacji, uzgodnień, rozstrzygnięć nadzorczych i orzeczeń, dostępnej bezpłatnie dla wszystkich gmin.

Porozumienie wskazuje, że wdrożenie reformy ujawniło koszty trudne do pełnego przewidzenia na etapie pierwszych postępowań zakupowych: dodatkowe analizy, ponowienia uzgodnień, zmiany danych przestrzennych, kolejne konsultacje, aneksowanie umów oraz obsługę prawną sporów.

W związku z tym postuluje:

- uznawanie za kwalifikowane dodatkowych kosztów wynikających ze zmiany przepisów, oficjalnych wymagań lub stanowiska organu zewnętrznego;

- możliwość etapowego rozliczenia dofinansowania, jeżeli gmina wykonała czynności pozostające w jej kompetencji;

- wydłużenie terminów kwalifikowalności wydatków lub przeniesienie środków na kolejny okres w przypadkach należycie udokumentowanych przeszkód niezależnych od beneficjenta;

- zakaz automatycznego żądania zwrotu wsparcia wyłącznie z powodu nieuchwalenia planu ogólnego do 31 sierpnia 2026 r., jeżeli projekt został przygotowany i skierowany do wymaganych opinii, uzgodnień lub konsultacji;

- oddzielenie oceny wykonania rzeczowego dokumentacji od politycznego lub ustawowego terminu zakończenia całej reformy.

Pełną treść stanowiska zamieszczamy pod artykułem.

DO POBRANIA

Stanowisko OPOS w sprawie warunków bezpiecznego zakończenia reformy planowania przestrzennego 10.08.2026.pdf