• Wodór jeszcze przed długi czas będzie jedynie surowcem, a nie produktem energetycznym gotowym do komercjalizacji - uważa Tomoho Umeda.
• Polska ma ponad stuletnią tradycję w produkcji i transportowaniu amoniaku. Jesteśmy największym producentem w UE.
• Największe gospodarki świata zaczynają postrzegać zielony amoniak jako alternatywę dla gazu LNG i sposób, by obniżyć emisyjność produkcji.
• O zielonej gospodarce będziemy rozmawiać podczas XVIII Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach (22-24 kwietnia). Trwa rejestracja na to wydarzenie.

Czym jest zielony amoniak?

- Zielony amoniak różni się od zwykłego, szarego amoniaku, który produkujemy w zakładach w Puławach czy Tarnowie, tym, że wodór, który jest używany do jego produkcji w reaktorze Haber-Boscha, nie pochodzi z reformingu gazu, tylko z elektrolizy i to tak napędzanej, żeby spełniała kryteria rozporządzenia delegowanego (z września 2025 r. - przyp. red.) i zapisów o RFNBO (paliwa odnawialne pochodzenia niebiologicznego, których dotyczy dyrektywa RED III - przyp. red.). Drugim komponentem amoniaku jest azot - on jest produkowany z powietrza atmosferycznego poprzez Air Separation Unit (ASU), czyli to, co separuje azot i tlen oraz, w bardziej zaawansowanych wersjach, również gazy szlachetne.

To ponad 100-letnia technologia, bardzo dobrze rozwinięta. Reaktory Haber-Boscha używamy - w Polsce w szczególności - od ponad 100 lat. Elektrolizery generalnie też mają ok. 150 lat. Najnowszymi technologiami w tym łańcuchu wszystkim są panele fotowoltaiczne i wiatraki oraz bateryjne magazyny energii potrzebne w tej skali. 

Czy takim produktem nie miał być zielony wodór?

- Wodór, także zielony, był, jest i będzie tym, czym zawsze był, czyli surowcem do produkcji innych rzeczy. Pomysł, że wodór będzie towarem, w szczególności na rynku konsumenckim, wydawał mi się zawsze, mówiąc eufemistycznie, nad wyraz ambitny. Jego dostępność musiałaby być masowa, a nie jest.

Aby była podaż wodoru, to ktoś musi go zakontraktować na bankowalny kontrakt długoterminowy. Obecnie nie ma na świecie podmiotów gotowych podpisać długoterminową (10–15 lat) umowę off-take na wodór, podczas gdy w przypadku amoniaku chętni są. 

Dlaczego?

- Mamy stuletni, rozwinięty rynek amoniaku, rozwinięty popyt, ułatwienia i zachęty regulacyjne, jak właśnie RFNBO czy ETS. Do tego na całym świecie jest ponad blisko 1000 terminali morskich przystosowanych do przeładunku amoniaku. Co roku pływa po morzach od 20 do 40 mln ton amoniaku, z ponad 180 mln ton, które łącznie na świecie się dzisiaj produkuje.

Większość tego amoniaku jest produkowana z wodoru tzw. szarego, który powstał z gazu, w związku z tym jest on bezpośrednio powiązany z jego ceną. Obecna sytuacja na rynku gazu i trudności z prognozowaniem jego cen sprawiają, że amoniak szary nie jest postrzegany jako stabilny produkt. Jest kupowany wyłącznie na rynku spotowym, nie ma kontraktów długoterminowych. Jest to wyzwanie dla sektora, jednak pozostaje ono znacząco mniejsze niż w przypadku rynku wodoru, którego w praktyce nadal nie ma.

Jak to nie ma? Od wielu lat się go rozwija, także w Polsce.

- Ale nie ma żadnej praktyki, żadnych większych doświadczeń. Nikt na świecie nigdy nie handlował dużymi wolumenami wodoru, nie ma żadnej ceny spotowej na głównych rynkach dla czystego wodoru. 

Do czego może służyć zielony amoniak?

- Unia Europejska stawia na wysoki udział RFNBO w przemyśle: 42 proc. do 2030 r. i 60 proc. do 2035 r. Zapisy te, być może ulegną zmianom, co do tempa, prawdopodobnie zostanie ono spowolnione, ale kierunek pozostaje ten sam.

Już dziś w polskim rolnictwie pojawiają się postulaty o uchyleniu CBAM dla nawozów w celu doraźnego obniżenia kosztów. Niedługo będzie można spodziewać się głosów ze strony przemysłu, który przez lata zainwestował miliardy euro w szybką dekarbonizację i obecnie nie będzie chciał odchodzić od tempa dekarbonizacji UE. Pokazuje to zarówno Industrial Acceleration Act i przyjęty właśnie pośredni cel redukcji emisji o 90 proc. do 2040 r.

A czy tej funkcji nie ma pełnić wodór?

- Wodór możemy produkować lokalnie i go zużywać lokalnie. Natomiast niekoniecznie będzie to najtańsze i najlepsze rozwiązanie dla dystrybucji RFNBO. Czystego wodoru nie możemy magazynować w dużej skali, przy zachowaniu równowagi kosztowej po stronie użytkownika, czy odbiorcy. Natomiast amoniak nie tylko możemy, ale również to robimy, zarówno w Europie, jak i na całym świecie.

Czym przewożony jest amoniak?

- Amoniak przewozimy od 100 lat, po całym świecie, w postaci skroplonej statkami, dokładnie takimi samymi jak statki do transportu LPG, co jest znacznie tańsze niż LNG. Mamy 120 dużych terminali morskich i 900 małych na całym świecie - bo każdy kraj musi mieć nawozy i każdy kraj musi mieć amoniak. W każdym kraju są też regulacje na temat przewozu amoniaku, przepisy bezpieczeństwa, służby przygotowane do obsługi ewentualnych zdarzeń itd.

Jest to infrastruktura, która ma już bardzo długą historię, a Polska w tym świecie jest absolutnym numerem 1, jeśli chodzi o efektywność produkcji. Jesteśmy także największym producentem w UE, mamy największą fabrykę. 

Skąd ta polska wyjątkowa efektywność się wzięła?

- Zawsze mieliśmy drogi rosyjski gaz o zmiennych cenach i dostępności. Puławy i inne zakłady azotowe w Polsce musiały umieć tak podkręcić efektywność produkcji, żeby móc konkurować na rynkach nawozowych, w sytuacji, gdy np. Norwegowie, Niemcy czy Saudowie nigdy nie mieli kłopotów z dostępnością gazu do swoich nawozów. O Rosjanach samych nie wspomnę. Przez to, że mieli dostępność tego gazu, to nigdy nie zadbali o efektywność procesu.

A dziś, kiedy przechodzimy na zielony amoniak, który jest oparty o zależne od pogody OZE, to ta wiedza okazuje się fundamentalna i kluczowa. Hynfra tę tradycję polskiego amoniaku niesie dalej i przepinamy ją na tę zieleń, która okazuje się idealnie współgrać z tymi potrzebami. 

To znaczy?

- Zmienność produkcji energii przez OZE jest równoważona nie tylko przez magazyny energii, ale również optymalny dobór elektrolizerów do produkcji wodoru, magazynów buforowych samego wodoru, czy wreszcie dobór optymalnych mocy samych reaktorów amoniaku, aż po magazyny na sam amoniak. Optymalizacja podaży wodoru ze zmienno-pogodowych źródeł OZE jest kluczowa, bo jakakolwiek elastyczność na reaktorze amoniaku oznacza nawet podwojenie zapotrzebowania energetycznego na proces.

W jakich sektorach możemy zastosować amoniak, oprócz produkcji nawozów?

- Po pierwsze, mam nadzieję, że w tym roku lub przyszłym roku International Maritime Organization (IMO, Międzynarodowa Organizacja Morska - przyp. red.) przegłosuje amoniak jako podstawowe paliwo żeglugowe.

Po drugie, wchodzą nowe obszary konsumpcji energii, czyli centra danych. Pracujemy z tajwańskimi firmami, które są w otoczeniu łańcucha dostaw Nvidii, czy TSMC nad centrami napędzanymi wyłącznie amoniakiem. Dziś Tajwan postrzega amoniak jako alternatywne paliwo do LNG, to samo jest w Japonii.

Tajwan jest bardzo istotną lokalizacją dla regionalnego hubu dystrybucyjnego amoniaku, ponieważ mało kto wie, ale amoniak jest krytycznym surowcem do wytwarzania półprzewodników. Kraj już jest wyposażony w ogromne zasoby magazynowe dla amoniaku, a właśnie je multiplikuje czterokrotnie.

Po trzecie, i to bardzo istotna sprawa dla Polski, największy popyt amoniaku w Azji, a szczególnie w Japonii, jest związany ze współspalaniem amoniaku w blokach węglowych. W Japonii elektrownia Hekinan chodzi częściowo na amoniaku, do 2029 r. ma być to już 20 proc. udziału w spalaniu, co oznacza, że będzie emitować 20 proc. mniej dwutlenku węgla. Indyjska czołowa spółka energetyczna NTPC, największy operator węglówek w Indiach, również planuje, żeby w perspektywie 2040 r. całość tego portfela - 210 GW mocy zainstalowanej - przeszła na współspalanie amoniaku, żeby obniżyć emisję i móc konkurować na rynkach, na których ślad węglowy odgrywa coraz większe znaczenie (np. CBAM w UE) itd. Więc nie mówimy o jakimś incydentalnym, niszowym pilotażu, tylko o technologii, która przez wiele dużych gospodarek jest postrzegana jako jedno z narzędzi do obniżania emisji. 

A co z polskimi węglówkami? Czy u nas też ten model znalazłby zastosowanie?

- W Polsce, gdybyśmy uzyskali w naszych blokach węglowych 40 proc. udział amoniaku we współspalaniu, to zeszlibyśmy do poziomu poniżej 550 kg CO2/MWh, co jest limitem w Unii Europejskiej podlegającym derogacji bloków węglowych, która się kończy w 2028 r. Z tego powodu w 2029 r. polskie „dwusetki” nie będą mogły już uczestniczyć w rynku mocy. Dzięki zielonemu amoniakowi mogłyby.

Jaką konkurencję w Polsce i na świecie ma Hynfra?

- Takich firm jak Hynfra jest dzisiaj na świecie bardzo wiele. W Polsce jesteśmy chyba jedyni. To jest w tej chwili globalny wyścig o to, kto „zaklepie” sobie najlepsze tereny, bo 100 tys. ton zielonego amoniaku wymaga ok. 1 TWh energii elektrycznej. W Polsce 1 TWh energii to jest 1000 hektarów paneli. Ale np. w Mauretanii to jest 500 hektarów i brak jakichkolwiek ograniczeń, jeżeli chodzi o dostępność ziemi do skalowania tej produkcji.

Pamiętajmy, że Polska do 2030 r. potrzebuje co najmniej 0,8 mln ton RFNBO. Dzisiaj nie ma żadnych przesłanek, żeby stwierdzić, że Unia się z tego wycofa. My wciąż czekamy, bo może coś się zmieni, a nikt w Europie nie czeka – ani Czesi, ani Słowacy, nawet Węgrzy. O Niemcach, czy Holendrach nawet nie wspominając.

Wspomniał pan o zastosowaniu zielonego amoniaku w blokach węglowych, jednak Polska przestawia się na gaz. Czy nowe bloki gazowe CCGT będą mogły go spalać?

- Nie bezpośrednio, ale tak. Saudyjczycy podpisują już pierwsze kontrakty na transport amoniaku do Rotterdamu, gdzie ów amoniak będzie krakowany, czyli rozdzielany na azot i wodór. I tak uzyskany wodór będzie ładowany do gazociągów wodorowych, a potem do przemysłu stalowego czy do zasilania pieców gazowych. Nowe CCGT w UE mają obligo przyjmowania wodoru (tzw. dual-fuel). Krakowanie go odbywa się w zasadzie na miejscu docelowym, po nim wodór jest transportowany już na „ostatniej prostej”. 

Jakie plany ma Hynfra na wdrożenie zielonego amoniaku w Polsce?

- Pracujemy z jedną z dużych grup energetycznych nad koncepcją współspalania w bloku węglowym, który mógłby funkcjonować jako offgridowe zaplecze energetyczne dla centrów danych, zbudowanych w sąsiedztwie istniejącej elektrowni. Infrastrukturę do obsługi logistyki amoniaku mamy już dziś, choć wymaga ona rozbudowy, bloki węglowe przeznaczone do odstawienia także, a dzięki zielonemu amoniakowi mogłyby popracować dłużej. Myślę, że ta koncepcja mogłaby znaleźć poparcie nawet wśród górniczych związków zawodowych.

Doskonale wiemy, że plan wygaszenia wydobycia węgla nie koresponduje z planami produkcji energii z tego źródła przy obecnych poziomach emisji. Zielony amoniak nie odwróci globalnego trendu, ale może spowolnić i złagodzić skutki społeczne dla górnictwa, także w Polsce.