• System kaucyjny - w teorii - wystartował 1 października 2025 r. Ale w praktyce dopiero od początku nowego roku na sklepowe półki zaczęły masowo trafiać butelki i puszki ze znaczkiem kaucji. Klienci skarżą się na awarie automatów przyjmujących opakowania. 
• - W innych krajach podczas wdrażania systemu kaucyjnego również zdarzały się awarie i tzw. wąskie gardła. To kwestia dopracowania systemu. To, co my ze swojej strony możemy zrobić - i zapewniam, że będziemy - to oczywiście kontrole - mówi Anita Sowińska, wiceministra klimatu i środowiska. 
• Nasza rozmówczyni deklaruje, że w resorcie trwają intensywne prace nad ustawą o rozszerzonej odpowiedzialności producenta. Pytamy ją o zapowiedź przesłania projektu do Sejmu dopiero w drugim półroczu br. 
• - Nie potwierdzam tej wersji. Robimy wszystko, by jak najszybciej uchwalić tę ustawę - odpowiada minister Sowińska. 

System kaucyjny ruszył 1 października ub. r. Jak pani ocenia pierwsze miesiące jego funkcjonowania?

- Oceniam je dobrze. Regularnie spływają do nas raporty od operatorów. Na koniec zeszłego roku w systemie było już 250 mln opakowań.

Nie sama ich liczba jednak mnie cieszy, ale to, jak wiele powstało punktów zbiórki. Jest ich już ponad 40 tys., z czego 15 tys. to małe sklepy, czyli placówki zwolnione z obowiązku prowadzenia zbiórek. Oczywiście docierają do mnie informacje o drobnych usterkach i pomyłkach. Takie logistyczne niedogodności mogą się zdarzać. Najważniejsze, że operatorzy we współpracy ze sklepami na bieżąco je rozwiązują.

Od przedsiębiorców i handlowców słyszę, że awarie automatów są dosyć częste. Sam jako konsument kilkukrotnie na maszynie do odbioru butelek widziałem wielki napis "AWARIA”.

- Jeżeli jest awaria automatu, to sklep - o czym doskonale wie - ma obowiązek przyjąć to opakowanie ręcznie. W innych krajach podczas wdrażania systemu kaucyjnego również zdarzały się awarie i tzw. wąskie gardła. To kwestia dopracowania systemu.

To, co my ze swojej strony możemy zrobić - i zapewniam, że będziemy - to oczywiście kontrole - przede wszystkim w dużych sklepach.

Nie nastawiamy się na nakładanie wysokich kar, ale zależy nam na sprawnym działaniu systemu, dlatego wspomniane kontrole są konieczne.

Awarie automatów nie są pokłosiem istnienia wielu operatorów i rozmaitych systemów informatycznych?

- Nie, operatorzy mają podpisaną umowę o współpracy, mają też wspólną bazę danych. Różnice między poszczególnymi systemami zbiórki opakowań nie są niczym złym. A mogą być wręcz zaletą, gdyż dzięki temu sklepy i operatorzy mogą ze sobą konkurować. 

W czym konkurować?

- Choćby w tym, że jeden automat klienci uznają jako sprawniejszy od drugiego, albo ma dodatkowe opcje. Nie będziemy nakładać w tej mierze restrykcyjnych wymagań, bo to ograniczałoby konkurencję i blokowało innowacyjność. Pewna sieć sklepów oferuje już odbiór pustych butelek i puszek z domu... To przejaw pozytywnego konkurowania i zabiegania o klienta.

Na wprowadzenie tego typu udogodnień mogą sobie pozwolić tylko duże sieci. Tymczasem małe sklepy - teoretycznie zwolnione z obowiązku prowadzenia zbiórek - już dziś są de facto zmuszane do rywalizacji z dużymi placówkami o klienta - w myśl zasady "kupujesz tam, gdzie możesz oddać butelkę". 

- Właściciele małych sklepów zdają sobie sprawę, że - prowadząc zbiórki opakowań kaucyjnych - są w stanie przyciągnąć do siebie klienta. Taki był też cel ustawy, który od początku jasno komunikowaliśmy w OSR.

Nie zapominajmy, że instalacja automatu nie zawsze jest rozwiązaniem najkorzystniejszym z punktu widzenia środowiskowego i ekonomicznego. W małych sklepach zbiórki można prowadzić ręczne zbiórki.  

Polska Izba Handlu skarży się, że handling fee (czyli opłata manipulacyjna) oferowana sklepom przez operatorów jest za niska. W rezultacie handlowcy muszą dokładać do utrzymania systemu.

- Wysokość handling fee jest regulowana w umowie między sklepem a operatorem. Nie jest naszą rolą ingerować w ten proces. Stawki tej opłaty w innych krajach Unii Europejskiej nie odbiegają od tych w Polsce.

Ale może rolą ministerstwa byłoby powołanie organizacji parasolowej?

- Jesteśmy w stałym kontakcie z operatorami - i ten postulat nie jest już na pierwszym miejscu w zgłaszanych przez nich uwagach.

Jesteśmy jednak otwarci na sugestie i - jeśli będzie taka potrzeba - nie wykluczam zmian w przyszłości. Natomiast w ciągu najbliższego półrocza podejmiemy decyzję w sprawie wzmocnienia obecności w systemie butelek wielokrotnego użytku oraz ewentualnego włączenia do systemu kaucyjnego szkła jednorazowego.

Polska Izba Handlu odpowiada na to, że nim system zaczął sprawnie działać, chcecie dorzucić do niego "małpki". Nie za szybko?

- Taka zmiana wymaga konsultacji i okresu przejściowego. Nie mogę zadeklarować, że na 100 proc. dojdzie do jej uchwalenia... Osobiście uważam, że taka zmiana jest potrzebna, bo "małpki" to poważny problem środowiskowy.

Kiedy szkło jednorazowe znajdzie się w systemie kaucyjnym?

- Tak jak wspomniałam, ten postulat musi być poddany konsultacjom. Nie chcę deklarować konkretnej daty. Prawdopodobnie nie stanie się to wcześniej niż za dwa lata. Być może zbiegnie się to w czasie z wejściem w życie unijnego rozporządzenia PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation, regulacje przyjęte przez Radę UE 16 grudnia 2024 r.).

Dosyć nieoczekiwanym efektem kaucji jest wycofanie przez niektóre sklepy typu non-food z oferty pitnej wody butelkowanej i zastąpienie jej wodą w kartonikach. 

- Będziemy motywować wszystkich producentów, żeby wchodzili do systemu kaucyjnego. Mamy możliwość oddziaływania finansowego - tu narzędziem jest opłata produktowa. Nie wykluczam też włączenia napojów w kartonach do systemu kaucyjnego. Ich producenci sami zresztą o to zabiegali na etapie procedowania ustawy.

Recykling kartonów powleczonych cienką warstwą z tworzywa sztucznego jest znacznie trudniejszy niż recykling butelek PET.

- To prawda. W Polsce działają jednak firmy wyspecjalizowane w tej mierze. Mogę zapewnić, że jako resort klimatu będziemy promować opakowania najbardziej przyjazne środowisku. 

W mediach społecznościowych nie brakuje wpisów ludzi, którzy - by uniknąć płacenia kaucji - przerzucili się na picie wody filtrowanej (zamiast butelkowanej). Czy taki był ukryty cel resortu?

- Nie, choć osobiście cieszy mnie taki obrót sprawy. Sama od lat piję wodę z kranu albo filtrowaną. Zachęcam do tego wszystkich.

Na marginesie dodam, że do 2030 r. musimy zredukować pulę odpadów opakowaniowych o co najmniej 5 proc. To duże wyzwanie, bo od lat ilość odpadów, choć powoli, to jednak wciąż rośnie. Picie wody z kranu może zahamować te wzrosty.  

Producenci i handlowcy mają zastrzeżenia wobec kampanii edukacyjnej, dotyczącej systemu kaucyjnego. Mówią, że wystartowała za późno i była słabo widoczna. 

- Zupełnie się z tym nie zgadzam! Kampania wystartowała we właściwym momencie. W tej chwili przymierzamy się już do jej kolejnej odsłony. Przypominam natomiast, że - zgodnie z ustawą - za edukację konsumentów są odpowiedzialni operatorzy.

Jeszcze kilka miesięcy temu ministerstwo deklarowało, że nie będzie żadnych zmian w regułach systemu. Tymczasem w styczniu Sejm uchwalił przygotowaną przez posłankę Gabrielę Lenartowicz nowelizację dotyczącą szkła wielorazowego. To nie kompromitacja resortu?

- Głosy dotyczące możliwości czasowego wyłączenia z systemu opakowań wielokrotnego użytku dochodziły do nas od dawna. Uważam, że najwięksi producenci mieli wystarczająco dużo czasu, by przestawić się z własnych systemów na system ustawowy. Mniejsi producenci mogli mieć w tym zakresie pewne problemy.

W ostateczności wsparliśmy inicjatywę posłanki Lenartowicz - pod warunkiem, że indywidualne systemy kaucyjne (czyli wcześniejsze - przyp. red.) wygasną wraz z 2028 r.

Oczywiście w moim idealnym świecie istniałby jeden system zarządzany przez operatorów działających w całym kraju. Dzięki temu mali i duzi przedsiębiorcy mieliby wyrównane szanse - ze względu na efekt skali i możliwość skorzystania ze standardowej butelki. Wdrożenie takiego rozwiązania wymaga jednak więcej czasu.

Zmieńmy temat. Co się dzieje z ustawą o ROP (Rozszerzona Odpowiedzialność Producenta)? Zaginęła?

- Pracujemy nad nią. Przez ostatnie miesiące intensywnie odpowiadaliśmy na uwagi zgłoszone w ramach konsultacji, a także przygotowywaliśmy projekty rozporządzeń wykonawczych. Wszystko jest już na ostatnim etapie i niebawem projekt trafi do Komitetu Stałego Rady Ministrów.

Uwagi spłynęły do resortu we wrześniu...

- Zapewniam, że prace trwają nieprzerwanie i intensywnie. Nie jest natomiast odkryciem, że rozwiązania systemowe są procedowane długo - jeśli zależy nam na ustawie dobrej jakości. Musimy podejść do tego odpowiedzialnie, więc pośpiech nie jest wskazany.

Czy to prawda, że ustawa trafi do Sejmu dopiero w kolejnym półroczu?

- Nie potwierdzam tej wersji. Robimy wszystko, by jak najszybciej uchwalić tę ustawę.

Czy zaproponowany przez resort model ROP został poddany rewizji? 

- Główne założenia pozostają takie same. Uwzględniliśmy niektóre uwagi - tam, gdzie było to możliwe.

Nie tylko producenci, ale już też coraz bardziej samorządowcy nie do końca wierzą, że Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej to najlepsza instytucja to zarządzania systemem ROP.

- Fundamentalnie się z tym nie zgadzam. To bardzo dobra instytucja z wieloletnim doświadczeniem w zarządzaniu dużymi projektami. Samorządy popierają wybór tego rozwiązania.

Instytucja, która notowała gigantyczne opóźnienia w wypłacie środków w ramach programu "Czyste powietrze".

- Program "Czyste powietrze" realizuje Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wraz z Wojewódzkimi Funduszami Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW). Z tym, że za ocenę wniosków i wypłatę tych środków odpowiadają WFOŚiGW, czyli organizacje szczebla wojewódzkiego - instytucje odrębne od NFOŚiGW.

Dodatkowym problemem były liczne nieprawidłowości, odziedziczone po poprzednim rządzie - ich "naprostowanie" wymagało czasu. Nie mogliśmy przecież beztrosko wypłacić pieniędzy tym, którym się one wcale nie należały.

Na szybkie przyjęcie ROP-u bardzo liczą samorządowcy. Jak twierdzą, wprowadzenie systemu kaucyjnego pozbawiło ich części dochodów ze sprzedaży surowca z odpadów i wymusiło podniesienie stawek za wywóz śmieci.   

- System kaucyjny sam w sobie nie zwiększa kosztów wywozu śmieci, lecz może faktycznie uszczuplać przychody ze sprzedaży surowca. Długofalowo skorzystają na tym wszyscy - środowiskowo i gospodarczo.

Jaki koszt poniesiemy, przechodząc na GOZ? Czy resort to policzył?

- Gospodarka oparta na opakowaniach jednorazowych też kosztuje. Dziś płacimy za nią wszyscy - m.in. w opłatach za wywóz odpadów. Płacimy my, a nie wytwórcy tych opakowań, czyli producenci. To  model, który nie motywuje mocno wytwórców do projektowania produktów pod kątem gospodarki zrównoważonej.

Skoro regulacje klimatyczne są długofalowo dobre dla biznesu, to dlaczego tak wielu przedsiębiorców przeciwko nim protestuje?

- Jako ludzie bardzo się od siebie różnimy - jedni są bardziej progresywni, inni bardziej konserwatywni... Od tych drugich słyszę często argument, że "skoro zawsze tak było, to po co wprowadzać zmiany?". Pytam wówczas: "co to znaczy od zawsze?". Przecież jeszcze 30 lat temu jednorazowe opakowania wcale nie dominowały na rynku, a pojemniki wielorazowego użytku znajdowały się w masowym obrocie.

W ostatnim czasie świat zaczyna się odwracać od troski o środowisko. Czy resort klimatu analizuje, jak poszczególne regulacje klimatyczne wpływają na konkurencyjność polskiej gospodarki wobec USA albo Chin?

- W tym obszarze utrzymuje się wiele mitów. W rzeczywistości Chiny bardzo dużo inwestują w odnawialne źródła energii, ale też w energetykę jądrową.

Warto stosować podejście systemowe, biorąc pod uwagę własne silne i słabe strony. Europa nie posiada rozległych zasobów ropy ani metali ziem rzadkich, dlatego niemądre byłoby opieranie na nich gospodarki. Uzależnienie od importu surowców wpływa także na nasze bezpieczeństwo.

Ponadto - porównując gospodarki USA i Europy - warto dostrzec, że choć w USA PKB per capita jest wyższe niż w Europie, to w UE żyje się lepiej.

Konkurencyjność europejskiej gospodarki będzie rosnąć, jeśli będziemy ją opierać na wiedzy, a nie na liniowym zużyciu zasobów, bo to droga donikąd.

Dostrzega pani porzucenie przez Unię niektórych ambicji klimatycznych?

- To, co widzimy, to raczej proces racjonalizacji dotychczasowych założeń. Sama należę do osób bardziej progresywnych, ale rozumiem, że polityka środowiskowa nie może być prowadzona w zupełnym oderwaniu od sytuacji politycznej i gospodarczej. Ogłoszony w 2019 r. "Zielony Ład" zastąpiono strategią "Clean Industrial Deal".

Cel pozostał ten sam: neutralność klimatyczna Europy do 2050 r. Jednak inaczej rozłożono akcenty - większy nacisk kładzie się na uniezależnienie surowcowe Europy i konkurencyjność, niż na kwestie stricte przyrodnicze.

UE pracuje również nad pakietem deregulacji niektórych regulacji klimatycznych. Rozumiem potrzebę tego typu zdroworozsądkowej rewizji, ważne by rozszczelnienie nie poszło za daleko. Na tym zależy resortowi klimatu.