Доўгі час лічылася, што рэгулярныя фізічныя нагрузкі зніжаюць рызыку большасці хранічных захворванняў, уключаючы рак. Аднак даследаванне амерыканскіх анколагаў выявіла ў кішэчніку маладых бегуноў-экстрэмалаў нечакана высокую частату з’яўлення паліпаў, якія з часам здольныя перарасці ў рак тоўстай кішкі.

Ілюстрацыйнае фота: Наша Ніва

Як піша The Washington Post, гісторыя даследавання пачалася ў 2019 годзе, калі доктар Цімаці Кэнан, сукіраўнік праграмы па лячэнні раку страўнікава-кішачнага тракту ў цэнтры Inova Schar Cancer (горад Фэрфакс, штат Вірджынія, ЗША), сутыкнуўся з трывожнай анамаліяй. За паўгода да яго трапілі тры маладыя пацыенты з запушчаным ракам тоўстай кішкі.

Гэта былі людзі ў ідэальнай фізічнай форме ва ўзросце 30—40 гадоў, і ў іх не было ніводнага традыцыйнага фактару рызыкі. Адзінае, што іх аб’ядноўвала, — апантанасць бегам на звышдоўгія дыстанцыі. Гэтыя бегуны рэгулярна ўдзельнічалі ў 100‑мільных (160 км) ультрамарафонах або штогод прабягалі па некалькі поўных марафонаў і паўмарафонаў.

Кэнан задаўся пытаннем: ці існуе нейкая сувязь паміж іх экстрэмальным захапленнем бегам і ракам тоўстай кішкі? Першапачаткова гэта здавалася малаверагодным, бо шматлікія даследаванні сведчаць, што ўмераныя фізічныя нагрузкі, наадварот, абараняюць арганізм ад каларэктальнага раку.

Напрыклад, маштабны аналіз даных амаль 1,5 мільёна чалавек у ЗША і Еўропе, апублікаваны ў 2016 годзе ў JAMA Internal Medicine, паказаў, што рэгулярныя практыкаванні зніжаюць рызыку каларэктальнага раку на 20%. Больш за тое, згодна з даследаваннем 2025 года, нават пасля перанесенай хваробы актыўны лад жыцця дапамагае пазбегнуць рэцыдываў.

Тым не менш, Кэнан западозрыў, што ў выпадку з ультрамарафонцамі гаворка ідзе пра нагрузкі такога маштабу, якія змяняюць саму біялогію кішэчніка.

Каб праверыць гэтую гіпотэзу, каманда навукоўцаў правяла даследаванне з удзелам 94 вопытных бегуноў векам ад 35 да 50 гадоў. Кожны з удзельнікаў меў за плячыма як мінімум пяць марафонаў або два ультрамарафоны (дыстанцыі, даўжэйшыя за стандартныя 42,2 км). Усім добраахвотнікам была праведзена каланаскапія.

Вынікі аказаліся нечаканымі: амаль у паловы ўдзельнікаў былі выяўлены паліпы (адэномы), а ў 15% — буйныя, запушчаныя ўтварэнні, якія з высокай імавернасцю могуць перарасці ў рак. Рак тоўстай кішкі на момант абследавання не быў выяўлены ні ў каго. Гэтыя лічбы значна перавышаюць статыстычную норму для гэтай пакаленчай групы, дзе частата паліпаў звычайна вагаецца ад 1,2 да 6%.

Біялагічны механізм гэтай з’явы можа крыцца ў асаблівасцях працы арганізма падчас шматгадзіннага напружання. Калі чалавек бяжыць ультрамарафон, яго цела перанакіроўвае асноўны паток крыві ад органаў стрававання да працуючых мышцаў ног. У выніку клеткі кішэчніка пакутуюць ад недахопу кіслароду і пажыўных рэчываў, што можа прыводзіць да іх гібелі і парушэння цэласнасці слізістай абалонкі.

Звычайна гэта правакуе запаленне і раздражненне. Многія марафонцы і ультрабегуны скардзяцца на млоснасць, ваніты, сутаргі, дыярэю або рэктальныя крывацёкі падчас і пасля працяглых дыстанцый. Пазней, у працэсе аднаўлення тканак, клеткі кішэчніка пачынаюць дзяліцца вельмі інтэнсіўна і хутка. Гэта павялічвае імавернасць мутацый, якія ў будучыні могуць прывесці да з’яўлення паліпаў і раку.

Паліпы ў тоўстай кішцы могуць гадамі не даваць сімптомаў, але з часам частка з іх здольная перарасці ў рак. Фота: thomsonmedical.com

Нягледзячы на трывожныя даныя, навуковая супольнасць заклікае да ўзважанасці. Гэта даследаванне пакуль лічыцца невялікім і папярэднім, паколькі ў ім адсутнічала кантрольная група людзей, якія не займаюцца бегам.

Спецыялісты падкрэсліваюць: атрыманыя вынікі — гэта падстава для далейшага вывучэння, а не для панікі. Бег па-ранейшаму застаецца карысным для здароўя, бо ён паскарае метабалізм і пазітыўна ўплывае на мікрабіём кішэчніка ў большасці людзей. Найгоршым наступствам гэтай навіны магла б стаць поўная адмова ад фізічнай актыўнасці праз страх захварэць.

Важна разумець кантэкст: у апошнія гады колькасць выпадкаў раку тоўстай кішкі сярод людзей да 50 гадоў імкліва расце — незалежна ад таго, бегаюць яны ці не. Паводле даследавання, апублікаванага ў пачатку 2026 года ў часопісе JAMA, цяпер гэта асноўная прычына смерці ад раку ў гэтай узроставай групе, хоць яшчэ адно пакаленне таму гэтая хвароба займала толькі пятае месца. У сувязі з гэтым доктар Кэнан і яго калегі настойліва раяць атлетам-экстрэмалам не ігнараваць сігналы свайго цела.

Любыя працяглыя парушэнні працы страўнікава-кішачнага тракту або выпадкі крывацёку не павінны ўспрымацца як «нармальная частка жыцця бегуна». Своечасовая каланаскапія можа выратаваць жыццё.

Наперадзе ў Кэнана і яго калег больш маштабная праца з удзелам 300 бегуноў, а таксама групы кантролю. Навукоўцы хочуць вывучыць генетыку, харчаванне і стан мікрабіёму, каб зразумець, як гэтыя фактары ўзаемадзейнічаюць з бегам.

Даследчыкі таксама хочуць уключыць у праграму трыятланістаў і раварыстаў-прафесіяналаў. Гэта дапаможа высветліць, ці з’яўляецца прычынай менавіта бег, ці любая экстрэмальная нагрузка схіляе арганізм да ўтварэння паліпаў. І вядома, яны будуць назіраць за ўдзельнікамі, каб убачыць, ці разаўецца ў каго-небудзь з іх рак.

Усе навіны →