• Sąd Najwyższy USA uznał, że prezydent Donald Trump nie mógł jednostronnie nakładać powszechnych ceł importowych.
• Sąd nie wypowiedział się, czy i w jaki sposób cła już pobrane powinny zostać zwrócone przedsiębiorcom.

• - Do amerykańskich sądów już wpływają pozwy związane z wyrokiem amerykańskiego Sądu Najwyższego. Przed uczestnikami obrotu szereg postępowań, których wynik i wpływ na ich biznes nie jest pewny – zauważa adwokat dr Maciej Durbas, partner w KKG Legal.

• - Proces uzyskania zwrotu będzie długi i skomplikowany. Procedura jest złożona, a wciąż istnieje duża niepewność co do tego, jak dokładnie zostanie zastosowana w tym konkretnym kontekście - dodaje Alexandre de Gramont, partner w amerykańskiej kancelarii Womble Bond Dickinson.

Sąd Najwyższy USA większością 6 do 3 głosów uznał, że prezydent, na podstawie ustawy o nadzwyczajnych uprawnieniach gospodarczych (International Emergency Economic Powers Act – IEEPA), nie mógł jednostronnie nakładać powszechnych ceł importowych. Sąd uznał, że IEEPA pozwala na „regulowanie importu”, ale nie daje uprawnienia do wprowadzania ceł, które w amerykańskim systemie konstytucyjnym są formą podatku i należą do kompetencji Kongresu. Administracja USA zdążyła już wprowadzić nowe cła w miejsce zakwestionowanych przez Sąd Najwyższy. Zapowiada dalsze działania w tym zakresie.

Wyrok ma zatem istotne znaczenie polityczne i gospodarcze, bo podważa fundament jednego z filarów polityki handlowej administracji Trumpa. Jednocześnie, Sąd nie wypowiedział się, czy i w jaki sposób cła już pobrane powinny zostać zwrócone przedsiębiorcom. Pozostawił tę kwestię do rozstrzygnięcia sądom w postępowaniach dotyczących sytuacji poszczególnych przedsiębiorców.

Bez wątpienia jest to kluczowe pytanie z perspektywy firm z UE. W amerykańskim systemie celnym formalnym płatnikiem cła jest importer, a nie zagraniczny eksporter. W praktyce oznacza to, że sądy mogą uznać, iż bezpośrednie roszczenie o zwrot przysługuje co do zasady podmiotowi, który dokonał zgłoszenia celnego w USA – często amerykańskiemu dystrybutorowi, spółce zależnej albo innemu partnerowi handlowemu. Pierwszą kwestią do oceny przez europejskich eksporterów – i zarazem pierwszą przeszkodą – jest ustalenie, czy w ogóle przysługuje im roszczenie.

Jeśli roszczenie nie będzie przysługiwać przeciwko amerykańskim podmiotom publicznym (albo odwrotnie – jeśli importer odzyska środki), pojawia się pytanie, czy i w jakim zakresie właściwe prawo lub umowa łącząca strony regulują sytuację zaistniałą po wyroku Sądu Najwyższego. Zarówno Polska, jak i USA są stronami Konwencji Wiedeńskiej o Umowach Międzynarodowej Sprzedaży Towarów z 1980 r. Konwencja nie reguluje jednak wprost roszczenia o zwrot nadpłaconego cła. W tym zakresie kluczowe mogą okazać się postanowienia umowy łączącej strony. Pytanie też, czy możliwe będzie zmuszenie amerykańskiego kontrahenta do odzyskania nadpłaconego cła.

Niejednokrotnie w praktyce handlu międzynarodowego strony zastrzegają w swoich umowach klauzule alokacji ryzyka, postanowienia renegocjacyjne lub automatyczne mechanizmy pozwalające na zmianę ceny w przypadku zaistnienia konkretnych okoliczności (np. tzw. klauzule hardship). Tego rodzaju postanowienia mogą okazać się kluczowe w ocenie, kto faktycznie ma ponieść ciężar ekonomiczny ceł – to od ich analizy należy rozpocząć ocenę sytuacji powstałej po wyroku Sądu Najwyższego USA – wyjaśnia adwokat dr Maciej Durbas, partner w KKG Legal, specjalizujący się w międzynarodowych postępowaniach sądowych i arbitrażowych.

Jeśli proces rozliczania należności celnych w USA się zakończył, to według komentatorów, spory o zwrot ceł w USA rozstrzyga wyspecjalizowany Sąd ds. Handlu Międzynarodowego (Court of International Trade – CIT) w Nowym Jorku. To właśnie ten sąd będzie musiał zmierzyć się z wpływem spraw dotyczących ceł uznanych za nielegalne. Pierwsze pozwy trafiły do CIT, co może zapowiadać dalszą falę roszczeń.

Jeśli zaś kwestia ceł stanie się przedmiotem sporu pomiędzy kontrahentami z USA i Europy – o tym, gdzie należy kierować pozew, decyduje umowa stron i zasady prawa międzynarodowego.

Wszczynanie postępowań w Stanach Zjednoczonych może okazać się dla polskich przedsiębiorców bardzo kosztowne. Kwoty płacone za obsługę prawną są tam znaczne, a każda ze stron co do zasady ponosi swoje koszty i nie może liczyć na odzyskanie ich od drugiej strony w razie wygranej. Dlatego, w przypadku handlu międzynarodowego, zawsze warto rozważyć umówienie się z drugą stroną na sąd arbitrażowy, co pozwoli na rozstrzygnięcie sprawy na neutralnym forum. W przeciwnym razie, może okazać się, że koszty postępowania przewyższą potencjalną korzyść z wygranej – dodaje Maciej Durbas.

Najczęstszym argumentem przeciwko zwrotom jest teza, że importerzy – a pośrednio eksporterzy – przerzucili koszt ceł w dół łańcucha dostaw, a nawet na użytkowników końcowych, tj. konsumentów, podnosząc stosownie ceny. Zarzuca się im, że skoro nie zapłacili z własnej kieszeni, to nie powinni oczekiwać jakiegokolwiek zwrotu.

To argument znany także ze sporów odszkodowawczych w Polsce, chwytliwy, ale w praktyce rzadko jest tak prosty, jak mogłoby się wydawać – wyjaśnia Maciej Durbas.

- Po pierwsze, należy ustalić, jakie roszczenie rozpatrujemy: czy mowa o sporze odszkodowawczym, czy sporze o zwrot nienależnie pobranego świadczenia publicznoprawnego. Po drugie, nawet jeśli ceny w ramach łańcucha dostaw zmieniły się, to sam fakt wzrostu cen mógł odnieść także inne skutki, np. spadek wolumenu sprzedaży, utratę kontraktów, obniżenie marż czy koszty finansowania zabezpieczeń celnych. Dodatkowo, w wielu łańcuchach dostaw ciężar ceł był „dzielony” pomiędzy strony transakcji poprzez renegocjacje cen, rabaty czy wydłużone terminy płatności. To oznacza, że faktyczny rozkład kosztów może być bardzo zróżnicowany – i właśnie to będzie przedmiotem sporów – dodaje prawnik.

Pomimo że wiele pytań postawionych wyżej pozostaje bez odpowiedzi, jedno jest pewne: działalność podmiotów prowadzących handel międzynarodowy dotknęła nowa fala niepewności.

- Do amerykańskich sądów już wpływają pozwy związane z wyrokiem amerykańskiego Sądu Najwyższego. Przed uczestnikami obrotu szereg postępowań, których wynik i wpływ na ich biznes nie jest pewny – kwituje adwokat Maciej Durbas.

Potwierdza to Alexandre de Gramont, partner w amerykańskiej kancelarii Womble Bond Dickinson.

- Proces uzyskania zwrotu będzie długi i skomplikowany. Procedura jest złożona, a wciąż istnieje duża niepewność co do tego, jak dokładnie zostanie zastosowana w tym konkretnym kontekście. Administracja US zapowiedziała, że zamierza prowadzić spory sądowe w tej sprawie, co może potrwać nawet kilka lat. Z drugiej strony w grę wchodzą ogromne kwoty – szacunkowo około 130 mld dolarów – dlatego wiele dużych firm już złożyło wnioski o zwrot ceł oraz pozwy. Dodatkowym problemem są krótkie i skomplikowane terminy proceduralne, co sprawia, że czas ma kluczowe znaczenie. Należy się również spodziewać sporów o to, komu ostatecznie przysługuje prawo do odzyskania pieniędzy, zwłaszcza że wiele firm, które zapłaciły cła, przerzuciło ich koszt dalej w łańcuchu dostaw, w tym na konsumentów - podsumowuje Alexandre de Gramont.