• Ordynacja podatkowa zyska nowy tryb: zamiast sporu podatnik będzie mógł wystąpić o ugodę z fiskusem dotyczącą warunków spłaty zaległości.
• Korzyści? Szybsze zamknięcie sprawy, niższe koszty, korzystniejsze zasady odsetkowe i większa przewidywalność dla przedsiębiorcy.
• Haczyki? Podatnik nie negocjuje wysokości podatku, a ostateczna decyzja o zawarciu ugody pozostaje po stronie administracji.

Konsultacje społeczne projektu nowelizacji Ordynacji podatkowej właśnie dobiegły końca. Jednym z najważniejszych elementów reformy jest wprowadzenie ugody podatkowej – mechanizmu, który ma umożliwić szybsze i bardziej elastyczne kończenie sporów między podatnikami a administracją skarbową.

Ugoda może pozwolić szybciej zamknąć sprawę, ograniczyć odsetki i koszty obsługi sporu oraz uporządkować sytuację podatkową. Dla przedsiębiorcy istotna może być również możliwość uzyskania zaświadczeń o braku zaległości podatkowych, co ma znaczenie przy ubieganiu się o finansowanie. Są to jednak korzyści pragmatyczne, a nie systemowe. Podatnik płaci cenę za czas i pewność – wskazuje Justyna Milewska, adwokat, menedżer w Zespole ds. Postępowań Podatkowych i Sądowych w KPMG w Polsce.

W założeniu rozwiązanie ma prowadzić do większej liczby porozumień i mniejszej liczby postępowań sądowych. W praktyce pojawia się jednak zasadnicze pytanie: czy mamy do czynienia z rzeczywistymi negocjacjami, czy raczej z procedurą, w której administracja zachowuje decydujący wpływ na to, czy rozmowy w ogóle się rozpoczną.

Jak wskazuje w swojej analizie na portalu EY, Jarosław Łukasik, senior menedżer w EY Polska, projektowana ugoda podatkowa ma być alternatywnym i polubownym narzędziem umożliwiającym podatnikom i płatnikom zawieranie dobrowolnych porozumień z organami podatkowymi.

Mechanizm ma obejmować m.in. możliwość odroczenia terminu płatności zaległości podatkowej oraz rozłożenia jej na raty.

Zawarcie ugody może przynieść podatnikom kilka wymiernych korzyści jak:

• uniknięcie długotrwałego i kosztownego sporu,
• wyłączenie odpowiedzialności karnoskarbowej,
• wstrzymanie naliczania odsetek za zwłokę od dnia złożenia wniosku,
• zastosowanie obniżonej stawki odsetek,
• wyłączenie opłaty prolongacyjnej oraz ustalenie harmonogramu spłaty zaległości.

Jak podkreśla Łukasik, projekt przewiduje jednak istotne ograniczenie:

ugoda nie będzie mogła obejmować wysokości zobowiązania podatkowego.

Oznacza to, że podatnik nie będzie negocjował tego, ile podatku powinien zapłacić, lecz wyłącznie sposób wykonania istniejącego zobowiązania – przede wszystkim termin płatności lub rozłożenie należności na raty.

Postępowanie ugodowe ma być wszczynane wyłącznie na wniosek podatnika lub płatnika. Wniosek będzie można złożyć po powstaniu zaległości podatkowej, również w toku kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej albo postępowania podatkowego.

Zdaniem eksperta EY wcześniejsze wystąpienie z takim wnioskiem może mieć znaczenie dla warunków finansowych ugody, ponieważ projekt przewiduje korzystniejsze zasady naliczania odsetek dla podatników, którzy szybciej zdecydują się na rozpoczęcie procedury.

Zdaniem Justyny Milewskiej największe wątpliwości dotyczą konstrukcji samego mechanizmu.

W obecnym kształcie projekt nie daje wystarczających gwarancji równowagi stron. Trudno mówić o partnerskich negocjacjach, jeżeli podatnik może jedynie zainicjować procedurę, a organ podatkowy zachowuje zasadniczy wpływ na to, czy ugoda będzie procedowana, na jakich warunkach i czy ostatecznie zostanie zawarta – ocenia w rozmowie z WNP ekspertka KPMG.

Jak dodaje, nie jest to klasyczny model negocjacji, ponieważ podatnik występuje do organu podatkowego o dopuszczenie do rozmów, podczas gdy administracja pozostaje stroną silniejszą.

– Najważniejsze pytanie dotyczy realnej korzyści podatnika. Jeżeli organy będą skłonne zawierać ugody głównie w sprawach, w których same dostrzegają wysokie ryzyko przegranej, podatnik musi odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego miałby rezygnować z możliwości pełnego wygrania sprawy przed sądem. W takim układzie korzyścią nie jest silniejsza ochrona interesów podatnika, lecz przede wszystkim szybsze zakończenie sporu – wskazuje Milewska.

Ekspertka wskazuje również na ograniczenia związane z postępowaniem karnoskarbowym. Projekt wyłącza możliwość zawarcia ugody w przypadku prowadzenia postępowania karnoskarbowego.

Zdaniem Milewskiej może to budzić zastrzeżenia z perspektywy zasady domniemania niewinności. – Sam fakt wszczęcia takiego postępowania nie przesądza jeszcze o winie ani odpowiedzialności podatnika, a mimo to może zamknąć drogę do polubownego zakończenia sprawy – podkreśla prawniczka.

W jej ocenie rozwiązanie to osłabia gwarancyjny charakter instytucji i dodatkowo zwiększa asymetrię między podatnikiem a organem.

Podobne uwagi zgłasza Anna Słomińska-Wernik, ekspertka Konfederacji Lewiatan. Jej zdaniem sama idea ugody podatkowej zasługuje na pozytywną ocenę, jednak obecny kształt regulacji nie tworzy jeszcze warunków do rzeczywiście partnerskiego rozwiązywania sporów.

Problemem pozostaje fakt, że procedurę może rozpocząć wyłącznie podatnik, podczas gdy administracja skarbowa zachowuje kontrolę nad jej przebiegiem i finalną decyzją.

Ekspertka zwraca uwagę również na nieprecyzyjne przesłanki, którymi posługuje się projektodawca – takie jak interes publiczny, okoliczności sprawy czy korzystniejszy dla Skarbu Państwa wynik działań organów.

Zdaniem KPMG tak szerokie klauzule uznaniowe mogą ograniczać przewidywalność systemu i utrudniać przedsiębiorcom ocenę, czy w ich sprawie ugoda jest realną opcją.

Konfederacja Lewiatan postuluje wzmocnienie konsensualnego charakteru instytucji oraz ograniczenie uznaniowości administracji przy podejmowaniu decyzji o zawarciu ugody.

Na potencjalne zagrożenia zwrócono uwagę również w analizie opublikowanej przez Kancelarię Mentzen, należącą do doradcy podatkowego i posła Konfederacji Sławomira Mentzena.

Autorzy analizy wskazują, że powodzenie nowej instytucji będzie zależało przede wszystkim od zaufania podatników.

Przedsiębiorca przystępujący do negocjacji może bowiem ujawnić organom szczegółowe informacje dotyczące swojej sytuacji finansowej i rozliczeń, nie mając pewności, że ostatecznie dojdzie do zawarcia ugody.

Pojawia się więc pytanie, czy dane przekazane podczas negocjacji będą odpowiednio chronione i czy nie zostaną wykorzystane w dalszym postępowaniu.

Wątpliwości wzmacniają doświadczenia związane z dochodzeniem odpowiedzialności państwa za błędne decyzje podatkowe. W latach 2020–2022 zapadły zaledwie dwa wyroki zasądzające od Skarbu Państwa odszkodowania za wadliwe decyzje podatkowe skarbówki  – na łączną kwotę około 1,2 mln zł. Trzy kolejne pozwy zostały oddalone.

Jednocześnie wartość roszczeń dochodzonych w takich sprawach rosła – z blisko 909 mln zł na koniec 2020 r. do około 943 mln zł dwa lata później. Dane te pokazują, że choć podatnicy coraz częściej kwestionują działania fiskusa, uzyskanie rekompensaty za błędne decyzje organów nadal pozostaje rzadkością.

Dlatego przed wejściem nowych przepisów kluczowe pozostaje pytanie: czy ugoda podatkowa stanie się realnym narzędziem ochrony interesów podatników, czy przede wszystkim sposobem administracji na ograniczenie ryzyka kosztownych sporów sądowych.