Toen de Canadese wetenschapshistoricus Yves Gingras onlangs op Retraction Watch keek, de belangrijkste nieuwssite voor informatie over wetenschappelijke integriteit, teruggetrokken artikelen en wetenschappers in opspraak, zag hij iets raars. Op de pagina met teruggetrokken artikelen van Nobelprijswinnaars stond Max Planck (1858-1947), met twee teruggetrokken artikelen. Max Planck! Beroemd Duits natuurkundige, ontdekker van quanta (energie-eenheden) en een van de grondleggers van de quantumtheorie en de moderne natuurkunde!

Hoe kon dat? In Plancks tijd wérden er nog helemaal geen wetenschappelijke artikelen ‘teruggetrokken’. Dat gebruik kwam pas veel later. De aandacht voor wetenschappelijke integriteit groeide pas in de jaren 80 van de vorige eeuw en Retraction Watch begon in 2010, schrijft Gingras samen met collega Mahdi Khelfaoui in een artikel dat hij enkele weken geleden op Arxiv publiceerde – het wetenschappelijke tijdschrift Science berichtte er afgelopen week over.

Toch heeft uitgeverij Springer Nature, nu eigenaar van Naturwissenschaften (dat inmiddels is omgedoopt tot The Science of Nature), de twee artikelen van Planck echt teruggetrokken. Wegens „article violation” („artikelschending”), meldt de uitgever bijzonder vaag bij beide artikelen, die zelfs zijn weggehaald. Meestal zijn teruggetrokken artikelen nog leesbaar en is er „retracted” overheen gestempeld, maar deze twee pdf’s zijn verder blanco. Tot voor kort kon je die lege pdf’s zelfs nog kopen voor 39,95 dollar, schrijft Science.

Wat is het geval? Het eerste van de twee artikelen, Sinn und Grenzen der exacten Wissenschaft, is in 1942 gepubliceerd in Naturwissenschaften. Maar er was toen nog geen internet, dus als je je ideeën wilde verspreiden – en Sinn und Grenzen was een artikel met ideeën, niet met onderzoeksresultaten – kon je die maar beter op verschillende plekken publiceren. Het artikel begon als lezing (1941), schrijven Gringras en Khelfaoui, en verscheen bijvoorbeeld ook nog in de Europäische Revue (1942) en in een verzamelboek van Planck (1943).

Nu zou zo’n meervoudige publicatie als ‘zelfplagiaat’ worden gezien, maar destijds niet. Pas vanaf de jaren 90 werden wetenschappelijke artikelen beschouwd als „eenheden van academische ‘productiviteit’”, schrijven de wetenschapshistorici (met terechte aanhalingstekens om het woord productiviteit, want dat hele publicaties tellen is natuurlijk sowieso een beetje onzin). Maar waarschijnlijk heeft een ‘bot’ of algoritme het artikel dus automatisch aangemerkt als wetenschappelijke integriteitsschending.

En het tweede artikel, Naturwissenschaft und reale Aussenwelt, uit 1940, kreeg waarschijnlijk een rode vlag omdat het dezelfde titel draagt als het artikel van Aloys Müller, eerder dat jaar in hetzelfde tijdschrift gepubliceerd, waar het een reactie op is.

De twee wetenschapshistorici zijn boos over de „arbitraire en anachronistische beslissingen gemaakt door de huidige eigenaars van een geschiedkundig belangrijk wetenschappelijk tijdschrift”, die nu zomaar kunnen besluiten welke artikelen nog gelezen kunnen worden en welke worden gewist. Springer Nature wilde tegen Science niet reageren, maar zei wel dat informatie over teruggetrokken artikelen vertrouwelijk is en alleen met de betrokken auteurs wordt gedeeld. Tja, dat lukt met Max Planck niet meer.