• Liczba nowych wniosków w programie „Czyste Powietrze” spadła drastycznie do ok. tysiąca tygodniowo na 2,5 tys. gmin w Polsce.
• 4,3 mld zł środków unijnych przeznaczonych na program „Czyste Powietrze” nadal pozostaje w trakcie certyfikacji i rozliczeń.
• Przedstawiciele branży określają obecny kształt programu jako „zatruty owoc”.
• NFOŚiGW zapewnia, że zapowiadana na 1 lipca liberalizacja programu „Czyste Powietrze” jest realizowana zgodnie z harmonogramem, są środki na jego realizację.
• Branża ma co do tego jednak poważne wątpliwości.

Planowana na 1 lipca bardziej zliberalizowana odsłona programu „Czyste Powietrze” może się opóźnić – wynika z naszych nieoficjalnych informacji.

Choć harmonogram formalnie pozostaje bez zmian, rośnie liczba sygnałów, że wdrożenie nowych zasad może nie nastąpić zgodnie z planem.

Powodów jest kilka. Do obecnego regulaminu zgłoszono ponad tysiąc uwag, które wymagają analizy i rozstrzygnięcia. Dodatkowo pojawia się tzw. efekt mrożący – instytucje zaangażowane w program działają ostrożniej w związku z trwającymi kontrolami Najwyższej Izby Kontroli oraz postępowaniami Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF). Sprawdzają one m.in., czy konstrukcja programu nie sprzyjała nadużyciom i zawyżaniu kosztów.

Również wojewódzkie fundusze ochrony środowiska miały jeszcze nie otrzymać do uzgodnień żadnych dokumentów dotyczących planowanych zmian. 

Napięcie rośnie. Program funkcjonuje w ograniczonym zakresie. Obecnie obsługuje ok. tysiąca wniosków tygodniowo, co – przy ok. 2,5 tys. gmin – oznacza średnio mniej niż jeden wniosek na gminę tygodniowo. Po zawieszeniu programu i zmianie zasad liczba nowych wniosków była nawet siedmiokrotnie niższa niż rok wcześniej.

W takim tempie trudno mówić o masowym efekcie, jaki miała przynieść termomodernizacja setek tysięcy domów w Polsce – przyznaje Piotr Siergiej, rzecznik Polskiego Alarmu Smogowego.

W jego ocenie ewentualne przesunięcie wdrożenia zmian byłoby poważnym ciosem dla programu i jego wiarygodności.

Rosnące napięcie widać także po stronie wykonawców. Organizacje branżowe zapowiadają wspólną demonstrację 20 maja wraz z NSZZ „Solidarność”.

Wykonawcy ze Stowarzyszenia Czystego Powietrza i Energii domagają się pilnych zmian systemowych oraz zwołania „okrągłego stołu” z udziałem Ministerstwa Klimatu i Środowiska, NFOŚiGW, wykonawców, beneficjentów i funduszy wojewódzkich.

Postulaty koncentrują się wokół kilku kluczowych kwestii:

• wypłat dotacji zgodnie z zasadami obowiązującymi w dniu podpisania umów,
• ograniczenia wielomiesięcznych opóźnień,
  wprowadzenia jednolitych zasad kwalifikowania kosztów w całym kraju,
• zagwarantowania niezmienności decyzji o przyznaniu dotacji.

Podkreślają, że brak stabilności uderza zarówno w firmy, jak i beneficjentów. Coraz częściej pojawiają się przypadki tzw. rachunków grozy, a beneficjenci tracą zaufanie do systemu.

Jednocześnie firmy wskazują na narastający problem płynności: część wykonawców wciąż czeka na zaległe wypłaty, co ogranicza ich zdolność do realizacji kolejnych inwestycji.

Jak słyszymy, ma to również szersze konsekwencje – opóźnienia w rozliczeniach na poziomie krajowym utrudniają późniejszą certyfikację projektów w Brukseli.

Prezes stowarzyszenia Karol Łobaczewski podkreśla, że kluczowa jest przewidywalność systemu. Postuluje też możliwość wstrzymywania naborów przy braku środków, zamiast przyjmowania wniosków bez pokrycia finansowego, a także zapewnienie powrotu do programu osobom, które nie zdążyły złożyć wniosku.

Wśród propozycji wykonawców pojawia się także odejście od promowania jednego typu technologii grzewczej – dziś w praktyce dominują pompy ciepła – na rzecz większej dywersyfikacji źródeł ogrzewania. Branża postuluje, aby dopuszczalne i realnie wspierane były także inne rozwiązania, takie jak nowoczesne kotły gazowe, systemy hybrydowe czy różne warianty ogrzewania dopasowane do standardu budynku i lokalnych warunków.

Drugim kluczowym elementem ma być uporządkowanie kosztów. Chodzi o wprowadzenie jasnych, ogólnopolskich widełek cenowych opartych np. na mocy urządzenia (czyli stawce za kilowat), tak aby podobne instalacje były wyceniane według tych samych zasad w całym kraju.

W praktyce miałoby to ograniczyć uznaniowość decyzji funduszy, rozbieżności między regionami i sytuacje, w których identyczne inwestycje są różnie rozliczane.

- Program "Czyste Powietrze" powinien być stabilny, przewidywalny i bezpieczny zarówno dla beneficjentów, jak i firm. Dziś potrzebna jest odbudowa zaufania – mówi Łobaczewski.

Tymczasem tempo likwidacji najstarszych pieców wyraźnie spada. W samej Metropolii Warszawskiej wciąż działa od 75 do 87 tys. tzw. kopciuchów. W 2024 r. wymieniono 2668 kotłów, a w 2025 r. – ok. 3 tys.

– Przy obecnym tempie pełna wymiana może potrwać nawet kilkadziesiąt lat – ocenia Siergiej.

Równocześnie - jak słyszymy od wykonawców - gminy są coraz częściej zobowiązywane do egzekwowania uchwał antysmogowych poprzez kontrole i mandaty. W praktyce oznacza to presję na mieszkańców, by wymieniali źródła ciepła, mimo że system wsparcia działa wolniej i mniej przewidywalnie.

Problemy operacyjne zaczynają przekładać się na poziom całego systemu. Kluczową kwestią pozostają rozliczenia środków z Unią Europejską.

Jak mówiła w kwietniu Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz, z 4,3 mld zł przez długi czas nie rozliczono ani złotówki. Resort klimatu, kierowany przez Paulinę Hennig-Kloskę, informuje jednak, że proces ruszył – do tej pory przekazano do certyfikacji ok. 503 mln zł, a do końca maja ma to być 1,5 mld zł.

Wiceprezes NFOŚiGW Robert Gajda wskazywał w wywiadzie dla WNP, że problemem jest weryfikacja wydatków – zwłaszcza konkretnych urządzeń (np. wpisów do EPREL) i zawyżonych kosztów, co wymusza poprawki i ponowną certyfikację. Dodatkowym wąskim gardłem były opóźnienia w przekazywaniu rozliczeń do Brukseli, co spowalnia przepływ środków w całym systemie.

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oficjalnie podtrzymuje lipcowy termin wejścia w życie nowych zasad. Jednocześnie przyznaje, że skala uwag i równoległe kontrole są ważnym elementem całego procesu.

Na dziś obowiązuje harmonogram zakładający wejście nowych rozwiązań zgodnie z planem (w lipcu br.). Wyniki konsultacji społecznych, a także kontroli NIK, są dla NFOŚiGW ważnymi źródłami rekomendacji, jednak nie wstrzymują bieżącego wdrażania programu ani prac nad jego dalszym usprawnianiem – podkreśla Fundusz.

Instytucja zaznacza też, że działania służb – w tym CBA czy Prokuratury Europejskiej – formalnie nie wpływają na wdrażanie programu: „Czynności prowadzone przez uprawnione instytucje są niezależne od bieżącego wdrażania programu” wskazano w mailu do WNP. 

Jednocześnie NFOŚiGW odpowiada na zarzuty rynku dotyczące spadku liczby wniosków i nadmiernego „uszczelnienia”:

Program musi łączyć skalę działania z bezpieczeństwem środków publicznych i realnym efektem energetycznym inwestycji celem nie jest powrót do wcześniejszych rozwiązań kosztem jakości i bezpieczeństwa beneficjentów - wskazano.

Fundusz zapewnia też, że mimo kontroli – w tym działań OLAF – finansowanie nie jest zagrożone: „Według obecnej wiedzy NFOŚiGW nie ma decyzji wskazujących na ryzyko ograniczenia budżetu programu ze środków UE”.